Επίσκεψη στο αρχαίο λατομείο του Βριλησσού Όρους

Ακολουθεί μια παλαιότερη ανάρτησή μου στο fb πριν την καταστροφική πυρκαγιά του 2024, μετά την οποία δεν τόλμησα να ξανανεβώ στο βουνό. 

Το Σπήλαιο της Πεντέλης βρίσκεται δίπλα στο αρχαίο λατομείο μαρμάρων, από το οποίο λαξεύθηκαν τα μάρμαρα που έκτισαν την Ακρόπολη και τον Παρθενώνα στην εποχή του Περικλή. Ως αρχαιολογική αξία, ο χώρος δεν είναι απλά ανεκτίμητος, είναι συγκλονιστικός!

Όμως, η περιοχή είχε και νεότερη ιστορία. Κατά την τουρκοκρατία μόνασαν στο σπήλαιο πολλοί αναχωρητές ώστε το σπήλαιο να ονομαστεί "Σπήλαιο των Αμώμων" και κανονικά αυτή θα έπρεπε να είναι η ονομασία του και σήμερα.

Μετά την Απελευθέρωση όμως το σπήλαιο συνδέθηκε με το όνομα του ληστή Νταβέλη, έστω και αν το πιο πιθανό είναι ο Νταβέλης να μην έμεινε ποτέ εκεί. Η μετονομασία του σπηλαίου με το σημερινό καταχρηστικό του όνομα "Σπήλαιο Νταβέλη" είναι τρανό παράδειγμα (case study) σύγχρονης αστικής μυθοπλασίας. Παρωνύμια, παρασύνδεσεις, παραμυθίες, παραφιλολογίες, παραλογίες, παραφυσικά φαινόμενα, όλα αυτά εδώ βρίσκονται... 

Αλλά για να μη τα ξαναλέω, μπορείτε να διαβάσετε τις Αναφορές που έχω παραθέσει κατωτέρω. Θα βρείτε άλλωστε άφθονες (και επαναλαμβανόμενες) περιγραφές για το "ιδιαίτερο" του τόπου σχεδόν σε κάθε εφημερίδα και ιστότοπο που ασχολείται με "ιστορίες για αγρίους".

Όπως θα διαπιστώσετε, όλα τα δημοσιεύματα ασχολούνται με τα υποτιθέμενα νυχτοπερπατήματα του Νταβέλη και της Δούκισσας της Πλακεντίας, καθώς και με τα συνωμοσιολογικά και φαντασιόπληκτα περί θησαυρών, πυρηνικών, εξωγήινων κ.λπ. Το αρχαίο λατομείο μαρμάρου δεν "πουλά"...

26 Σεπτεμβρίου 2022

Σήμερα θα αναρτήσω τις φωτογραφίες που υποσχέθηκα για το Σπήλαιο της Πεντέλης. Μάλλον το έχετε ακουστά ως Σπήλαιο Νταβέλη, ονομασία που είναι αυθαίρετη και αβάσιμη.

Κατά την τουρκοκρατία το σπήλαιο είχε πάρει την ονομασία Σπήλαιο των Αμώμων, από τους ασκητές που ήταν κατά καιρούς εγκατεστημένοι στην περιοχή του.

Η νεότερη ονομασία που σχετίζεται με το λήσταρχο δεν έχει εξακριβωθεί πότε πρωτοαναφέρθηκε, ούτε αν ο Νταβέλης (1832-1856) το είχε ποτέ χρησιμοποιήσει ως κρησφύγετο.

Πρόκειται για μυθοπλασίες, όπως και το υποτιθέμενο ειδύλλιο του ληστή με τη Δούκισσα της Πλακεντίας (1785-1854), προφανώς λόγω της γειτνίασης με τον Πύργο που είχε χτίσει η τελευταία στην περιοχή της Πεντέλης.

Αλλά για τους ρομαντικούς, η ιστορία του έρωτα της αριστοκράτισσας με τον άξεστο αλλά ελεύθερο και ευγενικό ληστή (βλέπε και Ρομπέν των Δασών), ακόμα συγκινεί. Θυμάμαι ότι σε ένα παζάρι στα Βριλήσσια, είχα δει σε ένα πάγκο βιβλιοπώλη και ένα σχετικό "ιστορικό μυθιστόρημα" κάποιου ντόπιου συγγραφέα της δεκάρας.

Βέβαια, η Δούκισσα έπρεπε να έφερνε λίγο μεγάλη για το παλληκαράκι των 20-24 χρονών. Στη σύντομη περίοδο που αυτός έδρασε στην Αττική, η Δούκισσα, η οποία πέθανε το 1854, ήταν κοντά 70. Μάλιστα, κατά τα τελευταία της χρόνια η Δούκισσα είχε απομονωθεί στο μέγαρό της στα Ιλίσια, που είναι το κτίριο το οποίο σήμερα στεγάζει το Βυζαντινό Μουσείο.

Η λαϊκή φαντασία όμως οργιάζει και επιμένει: η σπηλιά -δήθεν- επικοινωνούσε με τον Πύργο της Πεντέλης με υπόγεια σήραγγα (!). Και μόνο το ότι η τοπολογία επιβάλλει μια σήραγγα μήκους χιλιομέτρων ως οδό κρυφής υπόγειας οδού συγκοινωνίας μεταξύ των δύο εραστών, θα έπρεπε να καταδεικνύει πόσο καταγέλαστη είναι η ιδέα.

Αλλά ποιος ασχολείται με την λογική, τα δεδομένα, την επαλήθευση; Ο απλός (και απλοϊκός) κόσμος ρέπει προς το μύθο και το παραμύθι. Με έμφυτη ευπιστία και φαντασία στρέφεται προς την υπερβατική θεώρηση και τη συνωμοσία. Όποιος και αν προτείνει έναν λογικό και πραγματολογικό έλεγχο αντιμετωπίζεται με αδιαφορία, καχυποψία  ή και καταφρόνια.

Όλα αυτά είναι εμφανή στο νεόκοπο φαινόμενο του διαδικτυακού κουτσομπολιού εντός των κοινωνικών δικτύων, άλλα έχουν τη ρίζα τους στις απαρχές της ανθρωπότητας. Ο Yuval Harari, στο βιβλίο του "Sapiens", μιλά το φαινόμενο των μύθων -την μυθοπλασία- ως τη συνεκτική ουσία των ανθρώπινων ομάδων. 

Αφήνω όμως εδώ την επεξήγηση της ευκολίας με την οποία έχει δοθεί πρόσφατα ένα τόσο αυθαίρετο όνομα στο σπήλαιο και την ευκολία με την οποία έχει επισυνδεθεί με παραφυσικά φαινόμενα και συνωμοσιολογίες.

Ξεχνώντας όλες αυτές τις σαχλαμάρες, θα κάνουμε μιαν ευχάριστη εκδρομή για να δούμε από κοντά την πραγματική αξία του χώρου, δηλαδή την αρχαιολογική και ιστορική του σημασία, μαζί με τη φυσική του ομορφιά. Ξεκινάμε!

Όπως πάντα ξεκινάμε νωρίς το πρωί. Στο βάθος, κάτω αριστερά, οι πρόποδες της Πάρνηθας (Θρακομακεδόνες).

Φθινοπωρινή άνθιση.

Ανεβαίνουμε από την πλαγιά που βρίσκεται από κάτω από τη σπηλιά. Τα πεύκα εδώ έχουν γλυτώσει από τη φωτιά του 2007 γιατί ήταν σχετικά αραιά (σημείωση 8/2025: είναι να κλαις αν τώρα πια έχουν και αυτά χαθεί με την πυρκαγιά του 2024. Γι' αυτό δεν ξαναπάω εκεί πάνω...). Αυτό πάλι προέκυψε από την παρουσία σύγχρονων λατομείων που λειτουργούσαν κάτω και δίπλα από τα αρχαία λατομεία, μέχρι τα μέσα του '70.

Αυτό το λευκό μάρμαρο ήταν ο πλούτος του βουνού και το είχαν εντοπίσει οι αρχαίοι ήδη από τα κλασικά χρόνια.

Στη σύγχρονη λατόμευση χρησιμοποιήθηκε η ενέργεια ισχυρότατων μηχανημάτων. Όμως τα αρχαία χρόνια, μόνο οι μύες των σκληροτράχηλων λατόμων κατάφερναν να εκβραχίζουν την μαρμάρινη φλέβα.

Είμαστε ήδη στο επίπεδο του Σπηλαίου. Λίγο πριν, υπάρχουν στρατιωτικά έργα που έγιναν στο γειτονικό χώρο μετά το 1976. Αυτά εγκαταλείφθηκαν αργότερα ημιτελή, λόγω των αντιδράσεων για την επίπτωση στον αρχαιολογικό χώρο.

Αυτή η τεχνητή σπηλιά μάλλον για αποθήκη πυρομαχικών προοριζόταν. Ίσως ένας του Μηχανικού μπορεί να μας εξηγήσει από τα υπολείμματα της κατασκευής.

Λίγο πιο πέρα εμφανίζονται τα μέτωπα του αρχαίου λατομείου, ακριβώς μπροστά από την είσοδο του σπηλαίου.

Να και η είσοδος.

Η περιοχή ήταν γεμάτη ασκηταριά στην τουρκοκρατία. Σήμερα απομένουν τα ναϊδρια του Αγ. Νικολάου και του Αγ. Σπυρίδωνα.

Το "Ιπουργείο Πολιτισμού" ασχολείται με τη πολιτιστική ζωή των ίππων. Εδώ κάποιος "έκανε πλάκα" πάνω στην πλάκα.

Τα ανάγλυφα χριστιανικά σύμβολα έχουν χαραχτεί σε μάρμαρα που μάλλον έμειναν εδώ από τα αρχαία χρόνια.

Η σχετική προειδοποίηση -εννοείται- παραβλέπεται από όλους τους επισκέπτες (και εγώ μέσα). Πάντως λειτουργεί ως disclaimer (προειδοποίηση και αποποίηση ευθύνης): "Εγώ σας το είπα. Τώρα αν πέσει κάτι στο κεφάλι σας, τότε...κακό του κεφαλιού σας (στην κυριολεξία)"!

Οι βυζαντινές τοιχογραφίες του Αγ. Νικολάου έχουν αποτοιχιστεί και βρίσκονται σήμερα στο Βυζαντινό Μουσείο. Και αυτό λόγω των ραγισμάτων που εμφανίστηκαν όταν γίνονταν στην περιοχή τα στρατιωτικά έργα. Φανταστείτε τι συνέβαινε εκεί γύρω!

Προχωρούμε στην είσοδο. Κατά το 1930 έγιναν συστηματικές ανασκαφές και αποκαλύφθηκαν κάποια παρατημένα μαρμάρινα ημίεργα της αρχαίας εποχής.

Ο χωμάτινος διάδρομος οδηγούσε στο βάθος του σπηλαίου. Αργότερα ο πυθμένας επιχωματώθηκε πλήρως και έτσι οι μακρύτερες διακλαδώσεις του σπηλαίου δεν είναι πλέον προσβάσιμες. Και μάλλον καλά έκαναν.

Παλαιότερα υπήρχαν σταλακτίτες, όμως η συνήθεια των επισκεπτών ήταν να τους κόβουν για ενθύμιο. Η περιοχή άλλωστε ήταν εκδρομικός προορισμός για τους φυσιολάτρες και τους αρχαιολάτρες ήδη από την ύστερη τουρκοκρατία.

Μια άλλη ματαιόδοξη συνήθεια ήταν η χάραξη ονομάτων στα τοιχώματα του σπηλαίου. Η απαθανάτιση του ονόματος όμως συμβαδίζει με την καταστροφή. Καλύτερα που δεν μπορούμε να διακρίνουμε κανένα όνομα σήμερα. Προς τι τότε ο τόσος κόπος;

Οι νεότεροι βάνδαλοι σχεδιάζουν τα δικά τους φαντάσματα.

Χωρίς σχόλιο για την βεβήλωση.

Οι νεότεροι επισκέπτες έστησαν μάλιστα και φωτιά. Υπάρχουν "χαρδαβέλειες" ιστορίες για παραφυσικά φαινόμενα, εξωγήινους κλπ. Μην τα πιστεύετε. Εγώ έχω πάει κάμποσες φορές στο σπήλαιο και δεν είδα κανένα βράδυ ούτε περίεργα όνειρα, ούτε ταξίδεψα -ακόμα- με διαστημόπλοιο.

Σε κάποιες γωνιές όμως σίγουρα ασκήτεψαν οι παλαιότεροι αναχωρητές.

Παίρνουμε την έξοδο (δεν είχε νόημα να πάρω φωτογραφίες με το κινητό μέσα στο σκοτάδι του βάθους του σπηλαίου).

Η καλύτερη περιγραφή του χώρου υπάρχει στο βιβλίο του εξαίρετου και βραβευμένου Αρχιτέκτονα-Μηχανικού καθηγητή Μανώλη Κορρέ, "Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα", Εκδόσεις Μέλισσα. Ας με συγχωρέσει ο κος καθηγητής που αναρτώ εδώ μερικά σχέδιά του χωρίς την προηγούμενη έγκρισή του, αλλά μόνο θετικά μπορεί να λειτουργήσει αυτό, τόσο για την έκδοση του βιβλίου όσο και για τον χώρο.

Και να, απ' έξω βρίσκονται τα αποτυπώματα των αρχαίων λιθοξόων!

Το σχέδιο δείχνει πώς αποκόπτονταν οι χονδροειδείς πρωτόλειοι μαρμάρινοι όγκοι από το πέτρωμα. Αυτό γινόταν με τη χρήση μεταλλικών σφηνών μετά από πολύ μελέτη των φυσικών αρμών του πετρώματος. Αφού γινόταν η πρώτη κατεργασία στο χώρο και αφαιρούνταν το περισσότερο άχρηστο υλικό, τα τμήματα κατέρχονταν (κατάγονταν) προς την Ακρόπολη με δοκούς, έλκηθρα και κάρα. Αυτά όμως θα τα δούμε σε άλλη ανάρτηση σύντομα.

Η επίθεση των νεότερων επισκεπτών πάνω στα αποτυπώματα της αρχαίας σμίλης.

Αποτύπωμα από την αποκοπή ενός ορθόπλευρου μαρμάρινου όγκου.

Ένας απρόσμενος βανδαλισμός άλλου τύπου, είναι τα καρφιά αναρρίχησης που έβαλαν οι σύγχρονοί μας, μια και βρήκαν ιδανικό αναρριχητικό πεδίο στον κάθετο βράχο. Η παιδεία αλλά και η ανατροφή, με σεβασμό στη φύση και στα έργα άλλων ανθρώπων, δεν βρίσκεται πλέον ούτε σε αυτούς που αυτοπαρουσιάζονται ως νεόκοποι φυσιολάτρες.

Το εντυπωσιακό μαρμάρινο μέτωπο: ένα μικρό δεντράκι έχει ριζώσει μόνο του μέσα στον αρμό. Έχει και αυτό μέσα του έναν δικό του ασκητισμό, εμπνευσμένο από το χώρο.

Εδώ βλέπουμε τα αποτυπώματα των θέσεων των αρχαίων σφηνών!

Τα πεύκα κρέμονται από το βράχο.

Προτιμώ να δώσω αυτούσια -παρά να αντιγράψω- τα σχόλια του καθηγητή Μ. Κορρέ. Το εντυπωσιακό αρχαιολογικό συμπέρασμα είναι ότι βρισκόμαστε στο αρχαίο λατομείο του Παρθενώνα! Ο Ικτίνος και ο Φειδίας από εδώ πήραν ένα κομμάτι από τη σάρκα του βουνού για να φτιάξουν τα αριστουργήματά τους.

Η κατάληξη του χώρου στους νεότερους χρόνους.

Από εδώ αρχίζει η οδός της λιθαγωγίας (της καταγωγής των λίθων προς την Ακρόπολη). Αυτό όμως θα το δούμε στην επόμενη ανάρτηση.

Αναφορές για το σπήλαιο:

1. Η σπηλιά του Νταβέλη: Μύθοι, θρύλοι, φήμες και πραγματικότητα

2. Σπήλαια και βάραθρα της Πεντέλης

3. Σπήλαιο Πεντέλης - Βικιπαίδεια

4. Η Σπηλιά του Νταβέλη - Penteli Official Website

5. Σπήλαιο Πεντέλης (Σπηλιά Νταβέλη) | Φυσιολάτρες

Το κάτωθι βίντεο είναι η επί τόπου επίδειξη των γνώσεων τόσο του καθηγητή Μ. Κορρέ, όσο και κάποιων από τους σύγχρονους λατόμους που εργάστηκαν στο νεότερο λατομείο μετά τον Β΄Π. Π. Είναι μακρύ (πάνω από δύο ώρες) αλλά αξίζει τον χρόνο του.