Γράφτηκε στις 07 Αυγούστου 2025.

Βριλησσόν Όρος: Η αρχαία οδός λιθαγωγίας των μαρμάρων

Η δημοσίευση είναι συνέχεια της προηγούμενης για το Αρχαίο Λατομείο. Είναι φωτογραφίες από την εκδρομή στις 26/9/2022.

Σήμερα, ο τόπος έχει καεί από την καταστροφική πυρκαγιά του 2024. Δεν ξαναπήγα μετά την πυρκαγιά. Δεν αντέχω να δω καμένα αποκαϊδια όσα δέντρα εμφανίζονται εδώ, σ' αυτές τις φωτογραφίες. Η ειδυλιακή σιωπή, το πράσινο τοπίο, τα αποτυπώματα της αρχαίας παρουσίας, όλα πρέπει να έχουν αλλάξει προς το ακραία ζοφερό.

Με τούτες τις δημοσιεύσεις για το Πεντελικό (θ' ακολουθήσουν κι άλλες) θα προσπαθήσω να διασώσω τουλάχιστον ό,τι πρόλαβα να χαρώ από την ησυχία και τη μοναξιά του βουνού.

Ο τόπος είχε ξανακαεί πρόσφατα (η πυρκαγιά του 2007) και όποιο δέντρο εμφανίζεται στις φωτογραφίες ψηλό και ώριμο, είχε διασωθεί τότε από κείνη την πυρκαγιά. Το κακό είχε ξεκινήσει -το θυμάμαι καλά- την επαύριο του Δεκαπενταύγουστου, πρωί. Οι δασοφύλακες συνέρχονταν νωχελικά από το φαγοπότι της προηγούμενης. Η αρχική φωτιά φαινόταν να σιγοκαίει για κάμποση ώρα και υπήρχε χρόνος για να μη θεριέψει. Όμως...

Η καταστροφή εκείνη τάθηκε χαρακτηριστικό παράδειγμα αβελτηρίας και ενδεικτική της παράλυσης του κράτους. Η οικονομική και ηθική χρεωκοπία που ακολούθησε ήταν νομοτελειακή. Αλλά μετά από επίπονο οικονομικό και πολιτικό κύκλο σχεδόν μιας δεαετίας, πάλι εδώ είμαστε, να κλαίμε την ανικανότητα των δημόσιων υπηρεσιών και του ανεκδιήγητου "επιτελικού" κράτους να προστατέψουν την ελληνική φύση και τους πολίτες του.

Ξεκινώ θρηνητικά, αλλά πώς αλλιώς; Ξέρω ότι όσο ζω, μάλλον δε θα ξαναδώ πράσινα δέντρα να πλαισιώνουν την αρχαία οδό λιθαγωγίας. Κάποιοι άλλοι πολύ νεότεροι από μένα ίσως καταφέρουν να αντικρύσουν ένα παρόμοιο τοπίο· αν στο μεταξύ δεν καταστραφεί ξανά το νεότερο δάσος στην πρώιμη εφηβεία του.

26 Σεπτεμβρίου 2022

Σήμερα έχουμε τη συνέχεια της προηγούμενης ανάρτησης, όπου είδαμε την προέλευση των μαρμάρων του Παρθενώνα, δηλαδή το αρχαίο λατομείο της Πεντέλης (δίπλα στην αποκαλούμενη Σπηλιά Νταβέλη -πιο σωστά όμως, πρέπει να την ονομάζουμε Σπήλαιο των Αμώμων).

Τώρα θα δούμε τα ίχνη της οδού καταγωγής των μαρμάρων, δηλαδή την οδό και την τεχνική με την οποία κατέβαιναν οι ημικατεργασμένοι ογκόλιθοι από το βουνό και πώς έπαιρναν την άγουσα για την Ακρόπολη, όπου και γινόταν η τελική κατεργασία και η τοποθέτησή τους.

Είναι -τουλάχιστον για μένα- συγκινητικό που ακόμα και σήμερα, 2.500 χρόνια μετά, υπάρχουν ακόμη τα ίχνη της οδού της λιθαγωγίας. Όπως όμως θα εξηγήσω, υπάρχουν μεγάλοι κίνδυνοι για την επιβίωσή τους.

Ξεκινάμε!

Η εικόνα της αρχής της οδού λιθαγωγίας, όπως φαίνεται καθώς βγαίνουμε από το αρχαίο λατομείο. Ξεκινά από το κολωνάκι που είχε τοποθετηθεί κάποτε από την Αρχαιολογική Υπηρεσία.

Όπως εξήγησα στην προηγούμενη ανάρτηση, είναι προτιμότερο να παραθέσω αυτούσια τα εξαιρετικά κατατοπιστικά σχέδια του καθηγητή Μανόλη Κορρέ από το βιβλίο του "Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα", Εκδόσεις Μέλισσα (βλ. Πηγή 4)
Βλέπουμε τα βαρούλκα που χρησιμοποιούνταν για την πρώτη κίνηση των ογκόλιθων (οι οποίοι είχαν τοποθετηθεί σε έλκηθρα), προς την οδό λιθαγωγίας, η οποία ήταν κατωφερής. Ενώ στην οδό λιθαγωγίας η κίνηση εκμεταλλευόταν τη βαρύτητα, οι λίγες δεκάδες μέτρα από το λατομείο μέχρι εκεί, απαιτούσαν μηχανικά μέσα και ανθρώπινους μύες.

Τα πρώτα μέτρα έχουν αποσαθρωθεί. Αυτό μάλλον έχει προκύψει από τις επισκέψεις τόσων και τόσων ανθρώπων τα τελευταία 100-200 χρόνια.

Λίγο πιο κάτω όμως εμφανίζεται το πιο καλοδιατηρημένο τμήμα της οδού λιθαγωγίας. Όπως την είχαν κατασκευάσει 2500 χρόνια πριν!

Εδώ το σχέδιο δείχνει -και εξηγεί- την ανατομία της κατασκευής, αλλά και τον μηχανισμό πέδησης (φρενάρισμα) των ελκύθρων μέσω σχοινιών που περιελίσσονταν σε πασσάλους. Τα απομεινάρια των οπών που σώζονται, θα τα επισκεφτούμε ένα προς ένα.

Το σχέδιο αυτό δείχνει την διαδικασία συνολικά (τα μουλάρια ανέβαζαν ξανά τα ξύλα των ελκύθρων για το επόμενο φορτίο).

Το κάτω μέρος του καλοδιατηρημένου τμήματος.

Στη συνέχεια υπάρχει καταστροφή. Όπως βλέπετε, αριστερά υπάρχει ο χωμάτινος δρόμος που οδηγεί στο κατώτερο τμήμα της αρχαίας οδού. Από εκεί όμως σήμερα δεν ανεβαίνουν μόνο περιπατητές (σπανιότατο), αλλά πιο συχνά μοτοκρός! Δυστυχώς ο χώρος έχει γίνει πεδίο "άσκησης" για μηχανόβιους (σας έχω δείξει σε παλαιότερη ανάρτηση να με προσπερνούν μηχανάκια). Όπως βλέπετε, παλαιότερα ο χώρος ήταν αποκλεισμένος με συρματόπλεγμα και μπάρες (μάλλον από όταν έκλεισαν τα νεότερα λατομεία), τα οποία έχουν τώρα λεηλατηθεί. Για πόσο λοιπόν θα μείνουν ακόμα στη θέση τους τα λιθάρια της αρχαίας οδού;

Παράλληλα στο αρχαίο δρόμο υπάρχει νεότερος, για την εξυπηρέτηση της καθόδου των μαρμάρων της σύγχρονης εξόρυξης. Στα αρχαία χρόνια είχαμε σχοινιά, στα νεότερα συρματόσχοινα.

Συνεχίζουμε προς τα κάτω, όπου με την φυσική φθορά η οδός έχει μεταβληθεί σε μονοπάτι.

Όπως σε κάθε περπάτημά μας αυτή την εποχή, συναντούμε πάλι την παλιά, ντροπαλή φιλενάδα.

Στα δεξιά, άλλο ένα απομεινάρι της αρχαιότητας μάς αντικρύζει. Είναι ένα ημίεργο, ένας λίθινος σπόνδυλος που για κάποιο λόγο δεν κατέβηκε πιο κάτω.

Από κοντά.

Για την κλίμακα του μεγέθους.

Η πάνω όψη.

Όπως μας λέει ο κος καθηγητής, ο σπόνδυλος προοριζόταν για τον ναό του Ολυμπίου Διός.

Να και η πρώτη αρχαία οπή για την τοποθέτηση των κατακόρυφων πασσάλων!

Και πιο λεπτομερής εσωτερική εικόνα.

Η δεύτερη οπή.

Αυτή είναι μισή. Μάλλον έσπασε η μία της πλευρά από την ένταση κάποιας μεταφοράς.

Συνεχίζουμε, ενώ προοπτικά βλέπουμε τη ρυμοτομία των Βριλησσίων και στο βάθος τον Λυκαβηττό. Λίγο πιο κάτω ακόμα ήταν ο τελικός προορισμός των μαρμάρων.

Ευτυχώς υπάρχει και άλλο καλοδιατηρημένο τμήμα και μάλιστα κάτω από το μονοπάτι που ακολουθούν περιπατητές και μοτοκρός. Αυτό το τμήμα έχει μεγαλύτερη πιθανότητα να διασωθεί.

Ο δρόμος έχει διαμορφωθεί από την αρχαιότητα, ώστε να συνεχίζει κόβοντας την πλαγιά, για να διατηρηθεί περίπου σταθερή η κλίση της οδού (μεταξύ 6,6% και 4,5%), όσο και η ευθύτητά της.

Εδώ είναι η διατηρημένη οριζόντια οπή.

Ακριβώς δίπλα και δεξιά της αρχαίας οδού, είναι το τεχνητό βάραθρο (πάνω από 50 μέτρα βάθος) που σχηματίστηκε από την εξαγωγή ολόκληρης της γιγάντιας φλέβας μαρμάρου στα νεότερα χρόνια. Όλα τους κατέληξαν στις πολυκατοικίες του λεκανοπεδίου πιο κάτω.

Στο βάθος διακρίνεται το σημείο επεξεργασίας των νεότερων εξορύξεων. Σήμερα είναι εγκαταλελειμμένο.

Εδώ φαίνονται οι λαξεύσεις για τα έλκυθρα.

Και από πιο μακριά.

Στο τέλος της οδού λιθαγωγίας, τα μάρμαρα φορτώνονταν σε κάρα ειδικής κατασκευής.

Και μετά έπαιρναν το δρόμο για την Ακρόπολη (στο βάθος)...
Η απεικόνιση του κου καθηγητή είναι τόσο βουκολική, όσο ταυτόχρονα και επιστημονικά θεμελιωμένη. Παρουσιάζει το θέμα στο βιβλίο του συνολικά, και διανθίζει τη διήγηση με γλαφυρές περιγραφές και φιλοσοφικές ιδέες για τη ζωή, για τις σκέψεις και για τα συναισθήματα των αρχαίων λατόμων. Σας το συνιστώ και σας αποχαιρετώ από τον περίπατο στον ιστορικό χώρο (τον παρεξηγημένο, αλλά και σε κίνδυνο).

Βρήκα και δύο βίντεο για το χώρο, αλλά δεν είναι επαρκώς ενημερωτικά. Στο ένα ο δρόνος απλά ίπταται ενώ στο άλλο ο περιπατητής απλά σέρνεται...