Γράφτηκε στις 06 Νοεμβρίου 2025.

Ο Ίππος του σκακιού είναι σχέδιο του Φειδία!

Το σκάκι ξεκίνησε στην αρχική του μορφή από την Ινδία. Πέρασε από την Περσία στην Αραβία και μέσω των αραβικών κατακτήσεων στην Ευρώπη (Ισπανία, Σικελία, Νότια Ιταλία) άρχισε να παίζεται και στη μεσαιωνική Ευρώπη. Όπως είδαμε σε άλλη δημοσίευση, ορισμένα κομμάτια αντιπροσώπευαν διαφορετικό σύμβολο σε σχέση με τη σημερινή απεικόνισή τους (Βεζύρης αντί Βασίλισσα, Ελέφαντας αντί Επίσκοπος/Αξιωματικός). Τα κομμάτια είχαν επίσης άλλη ονομασία και κινούνταν αρχικά με διαφορετικό τρόπο. Σ' αυτή τη δημοσίευση θα δούμε και την εξέλιξη της μορφής των κομματιών (ακολουθώ τη ροή του βίντεο της Πηγής 1).

Το πιο παλιό σύνολο που έχει βρεθεί (επτά κομμάτια) είναι από το Afrasiab του Ουζμπεκιστάν και χρονολογείται στις αρχές του 8ου μ.Χ. αιώνα. Τα κομμάτια αποτέλούνται από έναν Βασιλιά, ένα Άρμα (κατόπιν έγινε ο σημερινός Πύργος), ένα Βεζίρη (σήμερα Βασίλισσα), έναν Ίππο, έναν Ελέφαντα (σήμερα Επίσκοπος/Αξιωματικός) και δύο πιόνια.

Το αρχαιότερο σύνολο το οποίο έχει βρεθεί στην Ευρώπη, στο Venafro της Ιταλίας, αποτελείται από 18 κομμάτια από κέρατο ελαφιού και είναι χρονολογημένο μεταξύ 885 μ.Χ. και 1017 μ.Χ. Μάλλον είναι αραβικής προέλευσης, καθώς η περιοχή είχε καταληφθεί από τους Άραβες κατά την εποχή της χρονολόγησης.

Τα πιόνια Mozarab (όρος που αναφέρεται στους Ισπανούς χριστιανούς που έζησαν υπό την κυριαρχία των Αράβων στην Ισπανία), χρονολογούνται στις αρχές 10 μ.Χ. αιώνα. Είναι και αυτά φτιαγμένα από κέρατα ελαφιού.

Ένα άλλο πιο πλήρες αρχαίο σύνολο κομματιών βρέθηκε στην Νισαπούρ του ανατολικού Ιράν. Είναι φτιαγμένο από κεραμικό γιαλί και πηλό, καλουπωμένο και γυαλισμένο.

Περίφημο για την αρχαιολογική και καλλιτεχνική του αξία είναι το σύνολο των κομματιών Lewis, ονομασμένο από το ομώνυμο νησί των Εβρίδων της Σκωτίας όπου βρέθηκε. Τα κομμάτια είναι εξαιρετικά λεπτομερή και είναι φτιαγμένα κυρίως από χαυλιόδοντες θαλάσσιου ίππου, κάποια και από δόντια φάλαινας. Ανάμεσα στα άλλα αντικείμενα του συνολικού θησαυρού βρέθηκαν 78 κομμάτια σκακιού που αντιπροσωπεύουν διάφορες φιγούρες, μεταξύ των οποίων και η πρώτη απεικόνιση Επισκόπου. Ο θησαυρός χρονολογείται κάπου στον 12ο αιώνα.

Ο Επίσκοπος του Lewis — O Επίσκοπος του Lewis.

Στη μεσαιωνική Ευρώπη τα κομμάτια -ιδιοκτησία αιρστοκρατών κυρίως- είχαν ιδιαίτερο σχεδιασμό, ανάλογα με τις προτιμήσεις του ιδιοκτήτη ή του καλλιτέχνη που τα φιλοτεχνούσε. Τα πιο ακριβά ήταν περισσότερο αντικείμενα επίδειξης πλούτου και καλλιτεχνικής έμπνευσης και συνεπώς ήταν πολύ διαφορετικά μεταξύ τους.

Κάπως έτσι φτάσαμε στον 19ο αιώνα, όταν η συνήθης πρακτική για τους πιο ικανούς και διάσημους παίκτες, αυτούς που έπιαζαν έναντι αμοιβής σε λέσχες, θέατρα, cafes, αλλά και σε ιδιωτικούς χώρους, ήταν να φέρει ο καθένας παίκτης μαζί του το δικό του ιδιωτικό σύνολο κομματιών στους αγώνες επίδειξης και συνήθως και τη δική του σκακιέρα. [1] Η πολυτυπία αυτή δημιουργούσε δυσκολίες στην αναγνώριση των κομματιών, τόσο από τους αντίπαλους παίκτες όσο και από το κοινό που παρακολουθούσε.

Βρισκόμαστε πλέον στην Αγγλία του 19ου αιώνα. Το σκάκι γινόταν όλο και πιο δημοφιλές στη βικτωριανή Βρετανία μεταξύ των αριστοκρατών αλλά περισσότερο μεταξύ των ανερχόμενων αστών. Μετά τους ναπολεόντειους πολέμους η Αγγλία είχε γίνει πλέον το κέντρο του σκακιστικού κόσμου, προσπερνώντας τη Γαλλία η οποία κρατούσε προηγούμενως τα σκήπτρα με τους μεγάλους σκακιστές που γεννήθηκαν τον 18ο αιώνα (Philidor, Deschapelles, La Bourdonnais, Saint-Amant).

Οι αγγλικές σκακιστικές λέσχες γέμιζαν με κόσμο και οι εφημερίδες διημοσίευαν σκακιστικές παρτίδες και προβλήματα για τους καλλιεργημένους και ευκατάστατους μαζί φίλους του παιχνιδού. Σε αυτό το περιβάλλον αυξημένου ενδιαφέροντος για το παιχνίδι, ο περίφημος Άγγλος σκακιστής Howard Staunton (Στάουτον, 1810–1874, στη διπλανή εικόνα) είχε αναδειχθεί ως ο ισχυρότερος παίκτης του κόσμου, νικώντας σε σειρά αγώνων τριών γύρων τον πρωτύτερα θεωρούμενο καλύτερο παίκτη του κόσμου, τον Saint-Amant.

Αυτός όμως που διέκρινε την ευκαιρία για πρωτοτυπία και για κέρδος στο χώρο του σκακιού ήταν ο επιχειρηματίας και εκδότης Nathaniel Cooke. Ο Staunton διατηρούσε μια σκακιστική στήλη στην εφημερίδα που εξέδιδε ο Cooke, την Illustrated London News. Ο εκδότης σκέφτηκε πως, με την άνοδο της δημοφιλίας του παιχνιδιού, θα υπήρχαν όλο και περισσότεροι αγοραστές κομματιών. Είχε λοιπόν νόημα να δημιουργηθεί μια απλούστερη, εύχρηστη και άρτια φιλοτεχνημένη έκδοση κομματιών, η οποία θα μπορούσε να τεθεί σε μαζικότερη παραγωγή.

Κατά την παράδοση ενός παιχνιδιού της ελίτ όως το σκάκι, μέχρι τότε τα κομμάτια κατασκευάζονταν συνήθως από ακριβό ξύλο ή άλλο πολύτιμο υλικό (ελεφαντόδοντο). Οι φιγούρες εμφανίζονταν πολλές φορές να εδράζονται πάνω σε ξεχωριστή βάση, ενώ τα σχέδιά τους ήταν εξεζητημένα, φιλοτεχνημένα με ρεαλιστικές λεπτομέρειες. Τα σετ σκακιού είχαν σκοπό τον εντυπωσιασμό και (όπως και σήμερα) γίνονταν στοιχεία διακόσμησης του εσωτερικού χώρου. Γι' αυτό ήταν εξαιρετικά δαπανηρό να αποκτήσει κομμάτια σκακιού κάποιος από το ευρύτερο κοινό των φίλων του σκακιού, το οποίο συνεχώς αυξάνονταν.

Μία εκδοχή της ιστορίας περί της προέλευση του κλασικού σχεδίου για το οποίο μιλάμε, είναι ότι ο ίδιoς ο Cooke σχεδίασε τα κομμάτια και ανέθεσε στον οίκο κατασκευής επιτραπέζιων παιχνιδιών John Jaques of London (υφίσταται ως σήμερα) να τα κατασκευάσει. Ο ιδιοκτήτης του οίκου κατασκευής, John Jaques, ήταν απόγονος ουγενότων προσφύγων στην Αγγλία και ασχολούνταν με τη σχεδίαση και πολλών άλλων επιτραπέζιων παιχνιδιών. Μια εναλλακτική εκδοχή όμως θέλει τον Jaques να είναι ο αποκλειστικός σχεδιαστής, με τον Cooke να αναλαμβάνει απλά την εμπορική προώθηση του προϊόντος.

Το πιο πιθανό όμως είναι ότι οι δύο τους συνεργάστηκαν στη σχεδίαση, μάλλον με τον John Jaques να έχει τον κύριο λόγο. Υπάρχει άλλωστε η μαρτυρία ότι ο John Jaques ήταν γαμπρός του Cooke. Το αποτέλεσμα ήταν αυτό:

Είναι μια κατασκευή απλούστερη στη μορφή και επίsης -σημαντικότατο- ευκολότερη στην κατασκευή. Είναι κομψή αλλά στιβαρή, καθώς τα κομμάτια και κυρίως τα ψηλότερα, όπως ο Βασιλιάς και η Βασίλισσα, είχαν πλατιά κυλινδρική βάση που γέμιζε εσωτερικά με μολύβι για αυξημένη ευστάθεια και μετά καλύπτονταν με τσόχα. Ο μακρύτερος και λεπτότερος κυλινδρικός κορμός, μαζί με την πιο αναπτυγμένη κεφαλή των κομματιών επέτρεπε το ασφαλές κράτημά τους, ενώ η αφή τους ήταν λεία και ευχάριστη. Τα μαύρα κομμάτια γίνονταν από έβενο και τα λευκά από πυξάρι [2], εκτός αν ήταν πολυτελέστερη παραγγελία, οπότε χρησιμοποιούνταν ελεφαντόδοντο. Σαν τελικό πρακτικό και αισθητικό αποτέλεσμα τα κομμάτια του νέου σχεδίου ήταν εύχρηστα, φθηνότερα, και εύκολα αναγνωρίσιμα από παίκτες και θεατές.

Όμως δεν έφτανε μόνον η ποιότητα του προϊόντος ώστε να γίνει αυτό το σχέδιο παγκόσμιο πρότυπο. Εδώ πλέον εισέρχεται η δυναμική του ευφυούς marketing: ο Cooke ζήτησε από τον Staunton να προωθήσει το σετ ως δικής του έμπνευσης, τόσο μέσα από τη στήλη της εφημερίδας του όσο και με τη χρήση του στα παιχνίδια του. Ο σκακιστής-φίρμα υιοθέτησε το σχέδιο με τέτοια ζέση που χλεύαζε πλεόν ανοικτά και απέρριπτε κάθε άλλο σχέδιο κομματιών που του προτεινόταν για χρήση. Τόσο πολύ ταυτίστηκε το σχέδιο με τον κορυφαίο σκακιστή (ένας σταρ της εποχής του με υπερφίαλο χαρακτήρα), που τελικά πήρε το όνομά του και ονομάστηκε Σειρά κομματιών Στώντον! ή Staunton chess set!

Μάλιστα, ο Staunton υπέγραφε τα σετ που ο Jaques πλεόν κατασκεύαζε και πουλούσε σε ικανούς αριθμούς, παίρνοντας μάλιστα προμήθεια (royalty) από κάθε πώληση, υπογράφοντας τα κουτιά με τη σκακιέρα και τα κομμάτια, σαν να ήταν αυτός ο κάτοχος των πνευματικών δικαιωμάτων του σχεδίου. Ως καλός επιχειρηματίας όμως, ο Cooke κατοχύρωσε την πατέντα ως δική του.

Από τα σαλόνια και τις λέσχες της βικτωριανής Βρετανίας, το Σετ Στώντον καθιερώθηκε στους επισημότερους αγώνες και σήμερα είναι το καθιερωμένο πρότυπο (standard style) το οποίο προτείνεται επίσημα από τη Διεθνή Ομοσπονδία Σκακιού FIDE.

Υπέρχουν βεβαίως και εναλλακτικές παραλλαγές του Σετ Στώντον που δεν φέρουν το σταυρό στην κορυφή του Βασιλιά ούτε τη μίτρα του Επισκόπου. ΟΙ κομμουνιστικές χώρες (ΕΣΣΔ, Γιουγκοσλαβία) είχαν τις δικές τους παραλλαγές και μια εξ αυτών, η παραλλαγή Dubrovnik, ήταν το αγαπημένο σχέδιο της θρυλικής και αμφιλεγόμενης σκακιστικής ιδιοφυίας, του 11ου Παγκόσμιου Πρωταθλητή, Bobby Fischer.

Πάμε τώρα στο θέμα που έχει ο τίτλος της δημοσίευσης, η σχέση του σχεδίου του Σετ Στώντον με την Αρχαία Ελλάδα, τον Παρθενώνα και τον Φειδία.

Κατά τη βικτωριανή εποχή, η ανερχόμενη κοσμοκράτειρα, αυτοκρατορική Βρετανία, υπερηφανευόταν για το στρατιωτικό, πολιτικό και οικονομικό της σθένος, όπως και για την πνευματική και εκπαιδευτική της άνθηση. Ήταν φυσικό να επιδιώκει αναφορές συνέχειας και να ενδιαφέρεται για την κλασική αρχαιότητα. Αντίστοιχα, η νεοκλασική αισθητική της εποχής, είτε αρχιτεκτονική είτε εικαστική, παρουσίαζε εμφανείς επιρροές από τα ελληνικά και ρωμαϊκά μοτίβα και δανειζόταν σχεδιαστικές γραμμές από την αρχαία θεματολογία.

Το σχέδιο του Σετ Στώντον εμφανίζει αναλογίες με την αρχιτεκτονική του καιρού του, η οποία χρησιμοποιούσε ευρύτατα ελληνότροπους κυλινδρικούς κίονες στα ψηλά κτίρια αλλά και διάφορα κυλινδρόμορφα κιγκλιδώματα στο διάκοσμό τους. Είναι φανερό ότι από αυτά τα αρχιτεκτονικά στοιχεία, εμφανή στα δημόσια και ιδιωτικά κτίρια, εμπνεύστηκε ο Jaques (ή ο Cooke) τα ψηλά κυλινδρικά σχήματα του Βασιλιά και της Βασίλισσας όσο και τις πλαστικές αναλογίες κορμού και βάσης που παρουσιάζονται και σε όλα τα υπόλοιπα κομμάτια. Οι κατωτέρω εικόνες που δείχνουν την ομοιότητα προέρχονται από την Πηγή 12.

Ακόμη μεγαλύτερη σημασία για τη σχέση του Σετ Στώντον με την κλασική αρχαιότητα έχει η μορφή του Ίππου. Αυτή είναι αντίγραφο της γλυπτής κεφαλής του αλόγου το οποίο με τη σειρά του αποτελεί στοιχείο του Άρματος της Σελήνης, σύνθεση που βρισκόταν στο άκρο του ανατολικού αετώματος του Παρθενώνα. Η μαρμάρινη κεφαλή του αλόγου εκτίθεται σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο, καθώς ανήκει στο σύμπλεγμα των γλυπτών του αετώματος του Παρθενώνα τα οποία αφαίρεσε από τον ναό ο Έλγιν το 1806 (μάρμαρα του Παρθενώνα).

Στο Βρετανικό Μουσείο βρισκόταν επίσης το 1849 και από εκεί εμπνεύστηκε ο σχεδιαστής της κεφαλής του Ίππου, μεταφέροντας στη μικρογραφία του κομματιού, του μόνου που δεν έχει αφηρημένη μορφή, τις βασικές ρεαλιστικές λεπτομέρειες του πρωτοτύπου: το ανοικτό στόμα, την καμπύλη της παρειάς, την κλίση ως προς τον κορμό, την κατατομή του μετώπου, την κοντή χαίτη.

Το κομμάτι του Ίππου είναι το πιο περίτεχνο απ' όλα τα υπόλοιπα κομμάτια και είναι αυτό που απαιτεί τις περισσότερες εργατοώρες κατά κατασκευή του συνόλου, αντιπροσωπεύοντας το ήμισυ του συνολικού κόστους του Σετ.

Από τους ελάχιστους χειρόνακτες τεχνίτες που κατασκευάζουν σήμερα τα ξύλινα Σετ Στώντον στον τροχό (οι περισσότεροι είναι στην Ινδία, απ' όπου και το βίντεο της Πηγής 13), όσοι είναι ικανοί να σμιλέψουν τον Ίππο είναι μια μικρή μειοψηφία μεταξύ αυτών, καθώς απαιτούνται πολλά χρόνια για την εξειδίκευση στον Ίππο, σε αντίθεση με τους μερικούς μήνες που χρειάζεται ένας τεχνίτης για τα υπόλοιπα κομμάτια.

Το Σχέδιο Στώντον έχει τις δικές του παραλλαγές (επίσημα καταχωρημένες και πατενταρισμένες υπάρχουν 17).

Αντίστοιχα, βλέπουμε και μερικές παραλλαγές του Ίππου Στώντον:

Αν δεν αφαιρούσε ο φιλάρχαιος, κτητικός όσο και ραδιούργος λόρδος την κεφαλή του αλόγου του Φειδία από το αέτωμα του Παρθενώνα, αν δεν τοποθετούνταν αυτή σε κοινή θέα στο Βρετανικό Μουσείο [3], ώστε να την δει και να εμπευστεί από αυτήν ο ευφάνταστος σχεδιαστής, αν δεν είχε σκεφτεί ο ευφυής επιχειρηματίας να χρησιμοποιήσει τον πιο διακεκριμένο σκακιστή της εποχής για την εμπορική προώθηση του σχεδίου, αν δεν ήταν ο πρωταθλητής τόσο εγωπαθής και φιλόκερδος ώστε να ενστερνιστεί ιδιοτελώς το σχέδιο και την εμπορική ιδέα για να υποστηρίξει με τόσο πάθος την καθιέρωσή του, δεν θα είχαμε σήμερα έναν Ίππο τέτοιας κομψότητας ως παγκόσμιο πρότυπο.

Η ειρωνία της Ιστορίας συντέλεσε να συμπέσουν τόσες συνθήκες ώστε μια κεφαλή αλόγου, σμιλεμένη από τον Φειδία τον 5ο αιώνα π.Χ. στην Αθήνα του Περικλή, να γίνει σήμερα το παγκόσμιο πρότυπο ευγένειας, κομψότητας και ομορφιάς το οποίο αντιπροσωπεύει η σημερινή κλασική μορφή του Ίππου στο σκάκι.

Ένα ευδιάκριτο ίχνος της δόξας του Παρθενώνα υπάρχει σήμερα πάνω στις σκακιέρες όλου του κόσμου!

Σημειώσεις:

[1]: Όπως μερικοί διάσημοι μουσικοί που φέρνουν στο κοντσέρτο το δικό τους πιάνο (π.χ. Vladimir Horowitz και Sviatoslav Richter).

[2]: Από το σκληρό και κιτρινωπό ξύλο του πυξού κατασκευάζονταν από την αρχαιότητα αγγεία, όπως η πυξίδα, η οποία ήταν αρχικά ένα ξύλινο αποθηκευτικό σκεύος (κουτί) για κοσμήματα και καλλυντικά. Αργότερα, οι πυξίδες έγιναν κεραμεικές και απέκτησαν λεπτομερείς και περιγραφικές παραστάσεις στα τοιχώματά τους.