Η ιστορία των κομματιών του σκακιού

Έχει πολύ ενδιαφέρον να δούμε την εξέλιξη τόσο της σχεδίασης όσο και των μορφών που αναπαριστάνουν τα κομμάτια του σκακιού. Γιατί όταν το σκάκι γεννήθηκε στην Ινδία ως «τσατουράνγκα» (ήτοι: «τέσσερα στρατιωτικά τμήματα» ή «τέσσερις γωνίες») μεταξύ 500-600 μ.Χ. δεν υπήρχαν βασίλισσες ή αξιωματικοί, αλλά βεζίρηδες και ελέφαντες αντίστοιχα. 

Η διαδρομή του σκακιού από την Ινδία στην Ευρώπη, μαζί με τις ονομασίες του παιχνιδιού που επικράτησαν σε κάθε περιοχή ή χώρα παρουσιάζεται πολύ όμορφα και παραστατικά κατωτέρω σε μια εικόνα που βρήκα στην Πηγή 1. Το άρθρο αυτό για τη γενική ιστορία του σκακιού είναι σύντομο, αλλά περιεκτικό και αξιόπιστο και έτσι δεν χρειάζεται να επαναλάβω όσα ιστορικά στοιχεία περιέχονται εκεί. 

Η διαδρομή της διάδοσης του «βασιλικού» παιχνιδιού του σκακιού ήταν από την Ινδία, στην Περσία και μετά στην Αραβία. Κατόπιν, μέσω της αραβοκρατούμενης Ισπανίας και της Ιταλίας πέρασε στην μεσαιωνική Ευρώπη. Από εκεί, με την επέκταση του ευρωπαϊκού πολιτισμού σε παγκόσμια κλίμακα, μέχρι τον 19ο αιώνα το παιχνίδι είχε διαδοθεί σε όλο τον κόσμο. Κατά τη διαδρομή αυτή, οι κανόνες του παιχνιδιού, αλλά και οι συμβολικές μορφές που αντιπροσώπευαν τα κομμάτια του άλλαξαν, ανάλογα με τις ιστορικές και πολιτιστικές συνθήκες στις χώρες απ' όπου πέρασε το παιχνίδι. Σε αντιστοιχία, μεταβλήθηκαν και οι ονομασίες των κομματιών.

Ας δούμε σύντομα την εξέλιξη των ίδιων των μορφών που αντιπροσωπεύουν τα κομμάτια, έχοντας κατά νου ότι το σκάκι ήταν από τη γέννησή του ένα παιχνίδι αναπαράστασης μάχης.

Πιόνια: Η πολυαριθμότερη δύναμη κάθε στρατού είναι οι πεζικάριοι. Είναι οι ταπεινότεροι στην ιεραρχία του στρατού ξηράς αλλά το πεζικό, στο σύνολό του, ήταν και παραμένει η σπονδυλική στήλη του στρατεύματος. Kανένας πόλεμος δεν τελειώνει οριστικά αν δεν καταλάβει το πεδίο της μάχης το πεζικό. [1] Γι' αυτό και από την πρώτη μορφή του σκακιού στην Ινδία μέχρι και σήμερα, το πιόνι αντιπροσωπεύει τον απλό αλλά θαρραλέο στρατιώτη του πεζικού.

Λίγα έχουν αλλάξει ως προς τη μοίρα τού κομματιού: το καημένο το «πιονάκι» μετακινείται μόνο ένα βήμα εμπρός. Μόνο στην της παρτίδας μπορεί να κάνει έως δύο ευθαρσή βήματα εμπρός του προς τον ανοικτό χώρο της μάχης. Είναι πάντα έτοιμο να θυσιαστεί χάριν ενός ευρύτερου σχεδίου, για έναν πιο μακροπρόθεσμο σκοπό τού συνολικού στρατεύματος ή για την άμυνα του Βασιλιά του. Προσοχή όμως: αν ο απλός Στρατιώτης καταφέρει να φτάσει στο τέλος της σκακιέρας, η ανταμοιβή του είναι η στρατιωτική του «προαγωγή» στα ανώτατα κλιμάκια του στρατού, από Αξιωματικός και Ίππος, ως Πύργος ή και Βασίλισσα!

Το όνομα «πιόνι» συνδέεται ετυμολογικά με την ινδοευρωπαϊκή ρίζα για το «πόδι» και έχει επικρατήσει στις περισσότερες χώρες (αγγλικά: pawn, γαλλικά: pion).

Σήμερα, ως πολιτικός όρος, «πιόνι» ονομάζεται μεταφορικά κάποιος που κινείται ετεροπροσδιορισμένα και που θυσιάζεται εύκολα και άκαρδα από τους ισχυρούς του πολιτικού παιχνιδιού. Είναι ένα σιωπηρό στοιχείο της πολιτικής ζωής χωρίς τη δική του βούληση.

Ο Αξιωματικός: ΟΙ Ινδοί είχαν ελέφαντες στο στρατό τους και με αυτόν τον τρόπο, ως αναπαράσταση ελέφαντα, το κομμάτι ξεκίνησε στο «τσατουράνγκα». Κινούνταν αρχικά μόνο κατά δύο τετράγωνα, στα πλάγια. Όταν όμως το σκάκι ήρθε στην Ευρώπη, πού να βρεθούν πια οι ελέφαντες; Επειδή όμως στην Ευρώπη κατά το Μεσαίωνα η Καθολική Εκκλησία ήταν ισχυρότατος θεσμός, αυτός με τη μεγαλύτερη θρησκευτική, ηθική και ακόμη και πολιτική εξουσία, τόσο πάνω στους κοινούς ανθρώπους όσο και στους ανώτατους άρχοντες, για' αυτό ήταν σύνηθες οι επίσκοποι να συνοδεύουν τα στρατεύματα κατά τις εκστρατείες τους.

Οι Ευρωπαίοι σκακιστές άλλαξαν λοιπόν τον Ελέφαντα με τον Επίσκοπο και του επέτρεψαν να κινείται σε όλο το μήκος των διαγώνιων του χρώματός του. Ίσως είχαν κατά νου τη γρήγορη μετακίνηση του αντιπροσώπου του Θεού προς κάθε γωνιά της παράταξης του στρατεύματος, ώστε να προσφέρει την ευλογία του στον «δίκαιο» [2] αγώνα, ή μάλλον, την τελευταία ευχή προς τους μελλοθάνατους.

Η περίεργη ονομασία του στα γαλλικά “fou” ή «τρελός», μάλλον δεν έχει να κάνει με τη λοξή του κίνηση, αλλά με την ετυμολογία του. Αξιοσημείωτο είναι ότι οι Ρώσοι έχουν διατηρήσει την ονομασία Ελέφαντας για το κομμάτι (ρωσικά: слон προφ: σλον).

Ο Ίππος: Τα άλογα χρησιμοποιούνταν κατά τους ιστορικούς χρόνους από τους στρατούς όλου του ευρασιατικού κόσμου, ενώ με τις Ανακαλύψεις, οι Ισπανοί τα έφεραν και στον Νέο Κόσμο. Αλογα χρησιμοποιούνταν και από τους ινδικούς και περσικούς στρατούς, γι’ αυτό και ο Ίππος είναι από τα κομμάτια που έχουν διατηρήσει την αρχική  συμβολική μορφή τους.

Ο Ίππος κινείται κατά τρία τετράγωνα τη φορά, αλλά με τον πιο περίεργο τρόπο: κάνει ένα Γ (δύο τετράγωνα μαζί με ένα κάθετό του) ξεκινώνντας εμπρός και πίσω αλλά και πλάγια (κατακόρυφα και οριζόντια στη σκακιέρα). Ίσως η κίνηση να απεικονίζει την προσπάθεια του ιππικού να κυκλώσει τον αντίπαλο από τα πλευρά της παράταξής του. Ο Ίππος είναι επίσης το μόνο κομμάτι που μπορεί να πηδά πάνω από τα υπόλοιπα κομμάτια, ακριβώς γιατί το άλογο μπορεί να υπερπηδά εμπόδια επί του πεδίου.

Οι ονομασίες του Ίππου σε διάφορες χώρες μπορεί να διαφέρουν, αλλά έχουν σχέση με το άλογο και μόνον.

Ο Πύργος: Οι αρχαίοι στρατοί της Ινδία και της Περσίας διέθεταν επίσης άρματα, τα οποία έσερναν ένα ή περισσότερα άλογα. Τα άρματα επέλαυναν ορμητικά και σε ευθεία γραμμή προς τις γραμμές του αντιπάλου. Επειδή στην Περσία τα βαριά άρματα έμοιαζαν με πύργους (είχαν ψηλά τοιχώματα), όταν το παιχνίδι ήρθε στην Ευρώπη η μορφή του κομματιού έμοιαζε στους σκακιστές σαν πύργος, εξού και η σταδιακή αντικατάστασή του με τη μορφή του λίθινου περιτοιχισμένου πύργου. Αντίθετα, στη Ρωσία τα άρματα έγιναν πολεμικά ποταμόπλοια (ονομασία: ладья προφ: λαντιά)!

Πάντως, η σημερινή αγγλική ορολογία για το κομμάτι του Πύργου (Rook), μάλλον προέρχεται από την περσική ονομασία για το άρμα (rukh).

Η Βασίλισσα: εδώ έγινε η μεγαλύτερη αλλαγή από την φιγούρα του αρχικού ινδικού και περσικού παιχνιδιού. Στην Ανατολή οι γυναίκες δεν παρουσιάζονταν σχεδόν ποτέ στο στρατόπεδο είτε στην αυλή του βασιλιά. Ο τελευταίος είχε έναν ανώτατο σύμβουλο που οι Πέρσες ονόμαζαν «βεζίρη». Γι’ αυτό και το όνομα αυτό για το κομμάτι έχει παραμείνει σε διάφορες χώρες, όπως στα ρωσικά (ферзь προφ: ferz), στα ουγγρικά: vezér, στα τουρκικά: vezir, στα περσικά, προφ: vazīr  και στα αραβικά, προφ: wazīr.

Οι δυτικοί και νότιοι ευρωπαίοι όμως κατά τον 14ο αιώνα έδωσαν στο κομμάτι το όνομα «Βασίλισσα», το οποίο καθιερώθηκε στην Ευρώπη μετά το τέλος του 15ου αιώνα. Η αλλαγή θεωρείται ότι προέρχεται από την άνοδο της πολιτικής θέσης των βασιλισσών στην ιεραρχία των μεσαιωνικών αυλών.

Ειδικότερα, πολλοί συνδέουν την καθιέρωση του ονόματος με την Ισαβέλλα της Ισπανίας (1451-15040, την ευσεβή και ιδιαίτερα δυναμική βασίλισσα που συνέδεσε το όνομά της με την ολοκλήρωση της Reconquista, τον εξαναγκασμό στη μεταστροφή ή την εξορία των μουσουλμάνων και Εβραίων υπηκόων τους και τη χρηματοδότηση του ταξιδιού του 1492 του Χριστόφορου Κολόμβου, το οποίο οδήγησε στην ανακάλυψη του "Νέου Κόσμου". Την εποχή της Ισαβέλλας η Ισπανία (και κατά δεύτερο λόγο, η Ιταλία) διέθετε τους ισχυρότερους παίκτες του παιχνιδιού, οι οποίοι πιθανώς άλλαξαν την ονομασία και την καθιέρωσαν μέσα από τα γραπτά ή τα παιχνίδια τους. Γνωρίζουμε έναν εξ αυτών των ισχυρών παικτών, τον Luis Ramírez de Lucena, ο οποίος έγραψε το πρώτο σωζόμενο βιβλίο με σκακιστική θεωρία, το «Repetición de Amores y Arte de Ajedrez con CL [150] Juegos de Partido» ("Repetition of Love and the Art of Playing Chess with 150 Games"), το οποίο εκδόθηκε στη Salamanca περι το 1497.

Μια άλλη εκδοχή για την προέλευση της αλλαγής του ονόματος σε «Βασίλισσα», υποστηρίζει ότι η αιτία της μετονομασίας ήταν το αυξανόμενο θεολογικό κύρος της Παναγίας εντός της Καθολικής Εκκλησίας.

Υπάρχουν και άλλα παρεμφερή ονόματα που χρησιμοποιούνται για το κομμάτι της Βασίλισσας σήμερα, κυρίως στις σλαβικές χώρες.

Η αύξηση της σημασίας του κομματιού όμως μέσω της αναπαράστασης της μορφής της βασίλισσας, συζύγου του βασιλια, είχε την επίπτωσή του και στην κινητικότητα του κομματιού. Ενώ πριν ο Βεζίρης κινούνταν διαγώνια και κατά μόνο ένα τετράγωνο (ίσως γιατί στις ανατολικές χώρες οι βεζίρηδες είχαν πολύ περιορισμένη δικαιοδοσία έναντι του βασιλιά τους), τώρα η Βασίλισσα απέκτησε τη μεγαλύτερη δύναμη πάνω στη σκακιέρα, καθώς κινούνταν και διαγώνια αλλά και ευθεία, δηλαδή προς κάθε κατεύθυνση της σκακιέρας και σε όλο το -ελεύθερο- μήκος της. Δείγμα ίσως της παραγματικής ισχύος των -αληθινών- βασιλισσών του καιρού;

Ο Βασιλιάς: Πάντα ήταν το κέντρο του παιχνιδιού και ο στόχος του αντιπάλου. Τα παλιά χρόνια άλλωστε, με τα μικρά σχετικά στρατεύματα, οι βασιλιάδες ηγούνταν προσωπικά στο πεδίο της μάχης. Η μάχη αλλά και ο πόλεμος όλος τερματίζονταν όταν αιχμαλωτιζόταν ή όταν φονευόταν ο αντίπαλος βασιλιάς.

Ούτε η μορφή, ούτε οι κινήσεις του κομματιού του Βασιλιά έχουν αλλάξει από την αρχή της ιστορίας του σκακιού. Μπορεί ο Βασιλιάς να αξίζει τα πάντα στο σκάκι, αλλά η κινητικότητά του κομματιού ήταν και παραμένει περιορισμένη. Ίσως επειδή εκείνον τον καιρό οι βασιλιάδες δεν ήταν συνήθως νεαροί αλλά γηραιότεροι μονάρχες. Πιο πιθανό είναι η περιορισμένη κινητικότητα του κομματιού να αντανακλά το ότι η μετακίνηση ενός Βασιλιά στο πεδίο συνοδευόταν με την μετακίνηση όλης της Αυλής του, μαζί και της σκευής της. Γι’ αυτό και ο Βασιλιάς κινείται στη σκακιέρα μόνο κατά ένα τετράγωνο κάθε φορά, βέβαια, προς όποια κατεύθυνση θέλει (αλίμονο, τι βασιλιάς θα ήταν αλλιώς!).

Υπάρχει και μια πολύ ξεχωριστή, πιο μακρινή κίνηση την οποία μπορεί να κάνει ο Βασιλιάς, αλλά μόνο μία φορά στη διάρκεια της παρτίδας. Όσο είναι ακόμη στην αρχική του θέση, Ο Βασιλιάς μπορεί να μετακινηθεί κα΄τα δύο τετράγωνα προς το άκρο της σκακιέρας, ταυτόχρονα με τη μετακίνηση του Πύργου από το άκρο της σκακιέρας και δίπλα στο Βασιλιά, από την εσωτερική πλευρά της σκακιέρας. Είναι το περίφημο «ροκέ» (castling στα αγγλικά), μια ταυτόχρονα αμυντική κίνηση (ο Βασιλιάς πάει προς το άκρο) όσο και επιθετική (ο Πύργος παίρνει θέση προς το κέντρο). Με την κίνηση αυτή ο Βασιλιάς θα αργήσει να μπει στη μάχη, την οποία παρακολουθεί από μακριά σχεδόν μέχρι το τέλος της, είτε μέχρι ο αντίπαλος στρατός να τον απειλήσει στο καταφύγιό του στην άκρη της σκακιέρας, είτε αν χρειαστεί προς το τέλος του παιχνιδιού πάλι, να απειτεθεί και αυτός «παίρνοντας το σπαθί του» επί του καταφυγίου τού αντίπαλου Βασιλιά.

Όσο για τις ονομασίες του κομματιού στις διάφορες χώρες (αγγλικά; King, γαλλικά: Roi (προφ: ρουά), γερμανικά: König (προφ: κένιγκ), ρωσσικά: король (προφ: καρόλλ) ή царь (προφ: τσαρ), αυτές σχετίζονται πάντα με τη βασιλική ιδιότητα.

Δεν είναι συναρπαστική αυτή η διαδρομή στο χρόνο και στους διάφορους πολιτισμούς, μέσα από την ιστορία των κομματιών του σκακιού;

Σημειώσεις: 

[1]: Mόνο στα τέλη του 20ου αιώνα, με το αμερικανικό δόγμα των χειρουργικών και μαζί συντριπτικών αεροπορικών βομβαρισμών, όπως εφαρμόστηκε στο Ιράκ, τη Γιουγκοσλαβία, τη Λιβύη κλπ., άλλαξε η μορφή του πολέμου υποβαθμίζοντας ανάγκη μαζικής παρουσίας πεζικού στο έδαφος. Η αντίπαλη χώρα μπορούσε να συνθηκολογήσει χωρίς να έχει καν πατήσει πόδι ξένου στρατιώτη στο έδαφός της. Εντούτοις, όσο καταλυτικό αποτέλεσμα και αν έχουν οι αεροπορικοί βομραρδισμοί στο να κάμψουν την αντίσταση και το ηθικό του αμυνόμενου, χωρίς την παρουσία πεζικού το αποτέλεσμα είναι μη λυσιτελές, όπως έδειξαν οι πόλεμοι των ΗΠΑ στο Ιράκ και το Αφγανιστάν, οι βομβαρδισμοί τους κατά των Χούθι όσο και οι βομβαρδισμοί του Ισραήλ κατά του Ιράν και της Γάζας.

[2]: Όλες οι ενδοευρωπαϊκές συγκρούσεις μέχρι και τον 16^ο αιώνα, ήταν ουσιαστικά εμφύλιοι περί πλιάτσικου. Οι στρατιώτες ήταν είτε επαγγελματίες είτε μισθοφόροι στρατολογημένοι από τα πιο τυχοδιωκτικά και βίαια στοιχεία της κοινωνίας που παρέμενε αγροτική. Η συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων της Ευρώπης ήταν αγρότες οι οποίοι, ανεξαρτήτως γλώσσα και έθνους, υπέφεραν με τον ίδιο τρόπο από τα στρατεύματα που διέρχονταν, μάχονταν ή κυριαρχούσαν στο έδαφός τους, είτε αυτά πολεμούσαν υπέρ του δικού τους μονάρχη είτε όχι. Μόνο μετά την Μεταρρύθμιση οι ενδοευρωπαϊκοί πόλεμοι έγιναν ιδεολογικοί (και βιαιότεροι επίσης). Μέχρι τότε, η νομιμοφροσύνη των εμπόλεμων ήταν προς το βασιλιά, όχι προς το έθνος, μια συλλογικότητα που αναδύθηκε μεν τα πρώτα μεσαιωνικά χρόνια, αλλά απέκτησε ουσιαστικό νόημα και ενέπνευσε την ιδέα του πατριωτισμού μετά τη Γαλλική Επανάσταση.

Πηγές: 

1. Σκάκι, ένα ταξίδι στην Γεωγραφία και στην Ιστορία - Geografikoi.gr
2. Πώς πήραν τα πιόνια του σκακιού τα ονόματά τους - Ένα συναρπαστικό ταξίδι στην ιστορία και τη γλωσσολογία - eduadvisor.gr | Το Εκπαιδευτικό Portal!
3. Η ιστορία πίσω από τα πιόνια στο σκάκι - Newsbeast

[2]: