Ανασκαφές στην Κυμισάλα, στη Μονόλιθο Ρόδου
Θα περιηγηθούμε μια πανέμορφη και ιστορική τοποθεσία στην άλλη πατρίδα, τη Μονόλιθο της Ρόδου. Ήταν πριν δυο χρόνια που επισκέφτηκα μαζί με τον εξάδερφο (αξά) Μανώλη Ηρωνία τον αρχαιολογικό χώρο της Νεκρόπολης της Κυμισάλας και της Ακρόπολης του Αγίου Φωκά. Το δημοσιεύω, έστω καθυστερημένα, μια και είναι υπόσχεση στον φίλο και συμπατριώτη Στέλιο Κούτρη.
Ο αξάς είχε συνεννοηθεί ώστε να μας υποδεχτεί εκεί και να μας ξεναγήσει ο "άρχοντας" του χώρου, Μανόλης Στεφανάκης, Αναπληρωτής Καθηγητής Κλασσικής Αρχαιολογίας-Νομισματικής του Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου, μεγάλος φίλος της Μονολίθου και ευεργέτης μαζί του χωριού μας, μέσα από το επιστημονικό του έργο και τις καινοτόμες προτάσεις του για την ανάδειξη της ανασκαφής.
Πάμε να δούμε ένα μέρος της αρχαίας ιστορίας του τόπου.
Είμαστε στη δυτική πλευρά του νησιού, απέναντι από τη Χάλκη, περίπου 70 χλμ, από την πρωτεύουσα. Το σχεδιάγραμμα των αρχαιολογικών χώρων του αρχαίου Δήμου Κυμισαλέων (Βασιλικά, Μαρμαρούνια, Αγ. Φωκάς Νεκρόπολη, Καμπάνες κ.λπ.) είναι από δημοσίευση του κου Καθηγητή Στεφανάκη. Από τις δημοσιεύσεις του πηγάζουν και οι δικές μου περιγραφές παρακάτω. Τόσες αρχαιολογικές θέσεις μέσα σε τόσο μεγάλη περιοχή, μαρτυρούν εκτεταμμένη κατοίκηση, κυρίως στα ελληνιστικά χρόνια και μέχρι τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Αλλά η εύφορη περιοχή πρέπει να είχε προσελκύσει κατοίκους ήδη από τη μυκηναϊκή εποχή (δεν έχουν βρεθεί σχετικά κατάλοιπα).
Εμείς φτάνουμε εκεί περνώντας πίσω από τον Ακραμύτη. Είναι μαγευτική τοποθεσία, αληθινός όαση ηρεμίας και φυσικής ομορφιάς μέσα σε τούτο το πολύβουο νησί.
Κάτοψη με την εύφορη λεκάνη της Κυμισάλας και το πευκόδασος ολόγυρα. Ο πατέρας μου μού έλεγε πως στα δικά του παιδικά χρόνια, εκεί που σήμερα είναι πεύκα τότε υπήρχαν καλλιέργειες. Το μεγάλο σημερινό εννιαίο δάσος είναι η επιστροφή της φύσης κατά τις τελευταίες τρεις γενιές.
Η δυτική πλευρά του Ακραμύτη (η Μονόλιθος είναι χτισμένη στην ανατολική πλαγιά του), όπως φαίνεται από το πλάτωμα που οδηγεί στο χώρο των ανασκαφών.
Εισερχόμαστε.
Η Νεκρόπολη έχει εκατοντάδες τάφους, σημάδι πολυάνθωπης κατοίκησης και κατά συνέπεια σημαντικής οικονομικής ακμής του τόπου. Οι τάφοι είναι λαξευμένοι στον μαλακό ασπρόπηλο (οι παλαιότεροι αρχαϊκοί) αλλά και στον κατώτερο ασβεστολιθικό βράχο (οι ελληνιστικοί). Σήμερα τα πεύκα σκεπάζουν τον τόπο.
Η Νεκρόπολη είχε εντοπιστεί ήδη από τον Μεσαίωνα και την είχαν επισκεφτεί και περιγράψει πολλοί περιηγητές κατά τον 19ο αιώνα (τουρκοκρατία). Στις αρχές του 20ου αιώνα, επί ιταλοκρατίας, έγιναν πιο συστηματικές ανασκαφές από την Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή. Ήταν αναπόφευκτο η περιοχή να λεηλατηθεί στο παρελθόν από "τυχοδιωκτικές" ανασκαφικές εργασίες, όπως -κάπως κομψότερα- ονομάζει ο Καθηγητής την ωμή αρχαιοκαπηλία. Αποτέλεσμα είναι οι περισσότεροι τάφοι να έχουν ήδη συλληθεί.
Μερικοί τάφοι βρίσκονται γύρω από μικρό περίβολο/προθάλαμο.
Το εσωτερικό. Εννοείται ότι αρκετοί τάφοι έχουν επαναχρησιμοποιηθεί, είτε από συγγενείς του πρώτου νεκρού, είτε σε κατοπινότερη εποχή.
Παρά την ευρύτατη λαθρανασκαφή, έχουν βρεθεί και ασύλητοι τάφοι, με κεραμικά κτερίσματα αλλά και με ανθρώπινα υπολλείματα, τα οποία επιτρέπουν τη σχετική χρονολόγηση της τελευταίας απόθεσης.
Στην περιοχή υπάρχει και αρχαίο λατομείο σταχτόχρωμου ασβεστόλιθου.
Παίρνουμε τον ανήφορο για το λόφο του Αγίου Φωκά. Είναι σχετικά νωρίς το πρωί και η ζέστη είναι υποφερτή.
Παντού γύρω υπάρχουν ενδιαφέροντα στοιχεία, όπως τα απολιθωμένα κλαδιά ενός πανάρχαιου δέντρου.
Διατομή από άλλο κλαδί του προϊστορικού δάσους.
Ο νεώτερος ασβεστόλιθος αγκάλιασε το απολίθωμα!
Φτάνουμε κάτω από την ακρόπολη του Αγίου Φωκά.
Ο οχυρωματικός περίβολος έχει στη βάση του μεγάλους ογκόλιθους, πάνω στους οποίους προσαρμόστηκε η ανωδομή. Ξεκινώντας από το ακανόνιστο (πολυγωνικό) κάτω σχήμα, η ανώτερη τοιχοποιία γίνεται σταδιακά "ακανόνιστη ορθογώνια".
Το αριστοτεχνικό δέσιμο των λίθων από κοντά. Τους έχω αριθμήσει κατά την -προφανή- σειρά τοποθέτησής τους. Το κενό μεταξύ των δύο πρώτων ογκόλιθων γεμίζει σταδιακά με μικρότερους λίθους, λαξεύοντας τόσο τους μικρότερους λίθους όσο και την υποδοχή πάνω στους μεγαλύτερους ογκόλιθους (μπλε γραμμή). Καταφέρνουν έτσι να πετύχουν σχεδόν οριζόντια επιφάνεια μετά τον όγδοο λίθο! Από εκεί και πάνω το πράγμα πάει πιο στρωτά.
Και μια λεπτομέρεια στα δεξιά του δεύτερου ογκόλιθου, η οποία δείχνει πόσο κοπιαστική και μαστορική ήταν η δουλειά των κτιστών. Εδώ που αναγκάστηκαν να ταιριάξουν δύο μεγάλους ογκόλιθους μεταξύ τους, υπολόγισαν από πριν πόσο ακριβώς έπρεπε να λαξεύσουν τον καθένα στην επαφή τους, ώστε να ταιριάξουν απόλυτα όταν θα τοποθετούσαν τον ανώτερο, με όλο του το βάρος, πάνω στον άλλο. Θαυμάστε υπολογισμό και τεχνική τοποθέτησης!
Σε λίγο βλέπουμε την ομάδα του Καθηγητή "επί το έργον". Η ανασκαφή του Μανόλη Στεφανάκη διαρκεί (με διακοπές) από το 2006.
Στην κορυφή του λόφου βρισκόταν ελληνιστικός ναός, αφιερωμένος σε άγνωστη θεότητα. Το κατοπινό όνομα του λόφου προέρχεται από βυζαντινό εκκλησάκι που κάποτε υπήρχε εκεί και που έχει αποξηλωθεί ήδη από τους περασμένους αιώνες.
Τα σχεδιαγράμματα είναι από δημοσίευση του ανασκαφέα. Διακρίνεται ο πρόναος και ο σηκός (ιερό).
Ο αρχαίος ναός είχε την τύχη όλων των αντίστοιχών του αφιερωμένων στους παλαιούς θεούς. Ερήμωσε, καταστράφηκε, ή μετατράπηκε σε χριστιανικό ναό. Κάποια στιγμή πρέπει να αποσυναρμολογήθηκε και σήμερα μόνο η κατώτερη σειρά δόμων σώζεται. Τα υλικά του επαναχρησιμοποιήθηκαν ή διασκορπίστηκαν.
Δυστυχώς, λίγα έχουν σωθεί για να μας μαρτυρήσουν το ευσεβές, λατρευτικό αλλά και κατά καιρούς ταραγμένο παρελθόν του. Εδώ, ο καθηγητής μάς δείχνει ένα κεραμικό θραύσμα, σιωπηρό και αινιγματικό. Τον περιμένει ακόμη πολλή δουλειά και μέχρι οι γνώσεις και η φαντασία του καταφέρουν ν' ανασυνθέσουν ένα μικρό -έστω- απόσμασμα της ιστορίας του μικρού λόφου, ο οποίος ενέπνευσε τα ιερά αισθήματα πιστών για τόσους αιώνες.
Σήμερα, η μαγεία πηγάζει από τη γύρω φυσική ομορφιά: προς Νότον, ο νεφοσκεπής Ακραμύτης (825 μ.), με πράσινη χλαμύδα στους ώμους.
Στα ανατολικά ο Αττάβυρος (1.216 μ.), το ψηλότερο βουνό της Ρόδου και της Δωδεκανήσου. Από τον ναό του Αταβύριου Διός στην κορυφή του, οι Αρχαίοι ατένιζαν επίσης το σεμνό ιερό του άγνωστου θεού, εκεί όπου σήμερα εμείς στεκόμαστε.
Δυτικά μας, βράχος λευκοστεφανωμένος, η Χάλκη. Το βαθύ πράσινο μπροστά διαδέχεται η γαλάζια συγχορδία πελάγους και ουρανού.
Αξάς, Ανασκαφέας, αναρτήσας... Στο επανιδείν!
Ακολουθούν οι σχετικές δημοσιεύσεις του Καθηγητή που είχε την ευγένεια να μου στείλει.
1.
2.
3.
4.
5.
Διαδρομές, Μονόλιθος, Στεφανάκης Μ. Ι., Αρχαιολογία, Κυμισάλα, Ατάβυρος, Ακραμίτης