Μονολιθιάτικο Λεξικό (του Γιάννη Κούτρη)
Δημοσιεύω σήμερα ένα θησαυρό: το λεξικό της μονολιθιάτικης ντοπιολαλιάς που έχει διασώσει καταγράφοντάς το από μνήμης ο αγαπητός συγχωριανός και συγγενής Γιάννης Κούτρης (στη φωτογραφία επάνω, είναι το παιδάκι δεξιά). Είχε την ευγενή καλοσύνη να μου επιτρέψει να το αναδημοσιεύσω στο ιστολόγιο.
Ο κος Γιάννης είναι ένα ζωντανό ληξιαρχείο της Μονολίθου. Μόλις με ενημέρωσε για τη συγγένειά μας, που ανάγεται τέσσερις γενιές πριν, και μου την επεξηγεί ως εξής, με τα δικά του λόγια: "ο προπαπούς μου Δημήτρης Ιωάννου Κούτρης, γεν. 1843 απεβ. 1927, παντρεύτηκε την θεία του παππού σου Παπακλήμη, την Αφέντρα Διακομανώλη γεν. το 1847 απεβ. 1923. Να είναι αλησμόνητοι!"
Προσέξτε την ορθή χρήση των επιθεμάτων: "επ+εξηγώ" μου γράφει. Η νεοελληνική τείνει να καταργήσει τα επιθέματα, τα οποία απέδιδαν τις λεπτές αποχρώσεις μιας έννοιας ή μιας ενέργειας: άλλο το "δίδω" και άλλο το "παραδίδω", το "επιδίδω", το "καταδίδω", το "αναδίδω", το "προσδίδω" κ.λπ.)
Το ωραία ευχή επίσης το "αλησμόνητοι"! Και πράγματι, όσο υπάρχουν άνθρωποι με το απέραντο μνημονικό τού Γιάννη Κούτρη, που όχι μόνο δε λησμονούν, αλλά περιγράφουν και στους άλλους γύρω τους τη μορφή και τη δράση όσων αγαπημένων απεδήμησαν, τότε αυτοί οι αγαπημένοι παραμένουν αλησμόνητοι!
Δείτε πιο κάτω, στις χειρόγραφες σελίδες, πόσες λέξεις έχει αποθησαυρίσει ο κος Γιάνης από το παραδοσιακό λεξιλόγιο της Μονολίθου, θαυμάστε με τι γραμματική ακρίβεια αποτυπώνει την προφορά και με τι ευστοχία και λιτότητα περιγράφει την ερμηνεία της κάθε λέξης στην νέα μας Κοινή (την πολύ πιο πεζή σημερινή νεοελληνική διάλεκτο).
Για όσους αγαπούν την γλώσσα, την παράδοση αλλά και την ιστορία, αυτή η συλλογή είναι πραγματικός θησαυρός!
Παρατηρήστε, για πράδειγμα, πόσες λέξεις έχουν μείνει ανέπαφες εδώ και τρεις χιλιάδες χρόνια, σε τούτη τη μικρή αλλά ιστορική γωνιά της Ελλάδας. Μπορεί να έχουν προσαρμοστεί για την προφορά (ο "ασφόδελλος" γίνεται "ασπόρντιλλας", η "θηλειά" γίνεται "θελγκιά"), αλλά η μορφολογία, οι κλίσεις, το νόημα, όλα αυτά στέλνουν ένα τρανό μήνυμα ιστορικής συνέχειας του Ελληνικού Έθνους. Πόσοι άλλοι τόποι της Ελλάδας κρατούν στον κόρφο τους λέξεις από την αρχαιότητα όπως "ριπιδάκι" (βεντάλια); Στη δική μας Μονόλιθο, όπως και σ' άλλα χωριά της Δωδεκανήσου, χτυπάει ακόμα η αυθεντική ελληνική καρδιά, το ίδιο ζωηρά, όπως και στην εποχή του Ομήρου.
Φαίνονται όμως και όλες οι ξένες εισδοχές στο σώμα της γλώσσας, τα δάνεια και τα δώρα άλλων γλωσσών προς την ελληνική γλώσσα και προς τη μονολιθιάτικη διάλεκτο ειδικότερα. Γλωσσικά αποτυπώματα και επιδράσεις από όλους τους ξενόλγωσσους λαούς και ανθρώπους που πέρασαν από τον τόπο μας, είτε ως κατακτητές, είτε ως έμποροι (στην παρένθεση η εύστοχη ερμηνεία που προσδίδει ο κος Γιάννης): "ενεφούρησε η φωτιά" ("απότομα μεγάλωσε"), "επαϊρντησα" ("κουράστηκα, αγανάκτησα").
Σήμερα δε γράφω περισσότερα και αφήνω τον φιλομαθή αναγνώστη να πλοηγηθεί μόνος του, ακόμα και να καταδυθεί -αν μπορεί- στο γλωσσολογικό και εκφραστικό βάθος που αντιπροσωπεύει αυτός ο γλωσσικός πλούτος που αποθησαύρισε για εμάς ο εξάδερφος μου κος Γιάννης!
