Απόστολος Θωμάς: λογικός και θαρραλέος, όχι άπιστος!
Στις 6 Οκτωβρίου η Ορθόδοξη Εκκλησία γιορτάζει τη μνήμη του Αποστόλου Θωμά. Στη Μονόλιθο της Ρόδου γιορτάζει επίσης η εκκλησία του Αποστόλου Θωμά, του προστάτη Άγιου του χωριού μας. Γιόρταζε φυσικά και ο πατέρας εκείνη τη μέρα, αν και κατά τη συνήθεια των περισσότερων, τόσο στην Άμφισσα όσο και αλλού, όλοι τού εύχονταν, και μας τιμούσαν με επίσκεψη στο σπίτι, μόνο κατά τη λεγόμενη "Κυριακή του Θωμά", δηλαδή την πρώτη Κυριακή μετά το Πάσχα (της Διακαινισίμου Εβδομάδας). Αυτή την Κυριακή "του Θωμά" αναγνώσκεται κατά τη Θεία Λειτουργία η περικοπή του Ευαγγελίου του Ιωάννη για το περιστατικό της "απιστίας" του Θωμά.
Δεν πρόκειται όμως για κάποια απιστία, με την έννοια της παρασπονδίας ή της απάτης (με τη σύγχρονη σημασία της λέξης) από μέρους του Αποστόλου κατά του Ιησού, αλλά για την εκδήλωση λογικής και θαρραλέας αμφιβολίας του Θωμά απέναντι στη μαρτυρία των υπόλοπων δέκα Αποστόλων, σχετικά με την εμφάνιση του Ιησού μπροστά τους μετά την Ανάστασή Του.
Ο Θωμάς έλειπε κατά τη στιγμή της πρώτης παρουσίας τού Ιησού ενώπιον των Μαθητών [1]. Έδειξε κατόπιν μια λογική δυσπιστία, μια αμφιβολία (και όχι α-πιστία, όρος που -κυριολεκτώντας- έχει αρνητικό νόημα στη γλώσσα της εποχής των Ευαγγελίων), απέναντι στη μαρτυρία των -ισότιμών του- Μαθητών του Κυρίου.
Τι πιο λογικό και ξεκάθαρο, να μην υποτάσσει εύπιστα τη συνείδησή του (την εσωτερική φωνή που ορίζει την κατεύθυνση της σκέψης και της πράξης μας) στη μαρτυρία των ίσων του, ακόμη και αν ήσαν όλοι οι δέκα μαζί που συν-μαρτυρούσαν την εμφάνιση του Ιησού; Ζήτησε απόδειξη μέσω της δικής του εμπειρίας, ως το μόνο αξιόπιστο μέσο γνώσης και μάλιστα μέσω της πιο άμεσης και έντονης από τις αισθήσεις: ζήτησε να ψηλαφήσει με τα ίδια του τα χέρια τις πληγές του μαρτυρίου Του!
Η περικοπή του Ευαγγελίου (Ιωάννη, κ' 19-29) διαβάζει:
Οὔσης οὖν ὀψίας (σ.σ. απόγευμα) τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ τῇ μιᾷ τῶν σαββάτων, καὶ τῶν θυρῶν κεκλεισμένων ὅπου ἦσαν οἱ μαθηταὶ συνηγμένοι διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων, ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς καὶ ἔστη εἰς τὸ μέσον, καὶ λέγει αὐτοῖς· εἰρήνη ὑμῖν. Καὶ τοῦτο εἰπὼν ἔδειξεν αὐτοῖς τὰς χεῖρας καὶ τὴν πλευρὰν αὐτοῦ. Ἐχάρησαν οὖν οἱ μαθηταὶ ἰδόντες τὸν Κύριον. Εἶπεν οὖν αὐτοῖς ὁ ᾿Ιησοῦς πάλιν· εἰρήνη ὑμῖν. Καθὼς ἀπέσταλκέ με ὁ πατήρ, κἀγὼ πέμπω ὑμᾶς. Καὶ τοῦτο εἰπὼν ἐνεφύσησε καὶ λέγει αὐτοῖς· λάβετε Πνεῦμα ῞Αγιον· ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται αὐτοῖς, ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται. Θωμᾶς δὲ εἷς ἐκ τῶν δώδεκα, ὁ λεγόμενος Δίδυμος, οὐκ ἦν μετ’ αὐτῶν ὅτε ἦλθεν ὁ ᾿Ιησοῦς. Ἔλεγον οὖν αὐτῷ οἱ ἄλλοι μαθηταί· ἑωράκαμεν τὸν Κύριον. Ὁ δὲ εἶπεν αὐτοῖς· ἐὰν μὴ ἴδω ἐν ταῖς χερσὶν αὐτοῦ τὸν τύπον τῶν ἥλων, καὶ βάλω τὸν δάκτυλόν μου εἰς τὸν τύπον τῶν ἥλων, καὶ βάλω τὴν χεῖρά μου εἰς τὴν πλευρὰν αὐτοῦ, οὐ μὴ πιστεύσω. Καὶ μεθ’ ἡμέρας ὀκτὼ πάλιν ἦσαν ἔσω οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ καὶ Θωμᾶς μετ’ αὐτῶν. Ἔρχεται ὁ ᾿Ιησοῦς τῶν θυρῶν κεκλεισμένων, καὶ ἔστη εἰς τὸ μέσον καὶ εἶπεν· εἰρήνη ὑμῖν. Εἶτα λέγει τῷ Θωμᾷ· φέρε τὸν δάκτυλόν σου ὧδε καὶ ἴδε τὰς χεῖράς μου, καὶ φέρε τὴν χεῖρά σου καὶ βάλε εἰς τὴν πλευράν μου, καὶ μὴ γίνου ἄπιστος, ἀλλὰ πιστός. Καὶ ἀπεκρίθη Θωμᾶς καὶ εἶπεν αὐτῷ· ὁ Κύριός μου καὶ ὁ Θεός μου. Λέγει αὐτῷ ὁ ᾿Ιησοῦς· ὅτι ἑώρακάς με, πεπίστευκας· μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες. [2]
Δεν είμαι θεολόγος για να αναλύσω το κείμενο θεολογικά, όμως νιώθω ότι ο Δίδυμος [3] είχε κάθε δικαίωμα να ζητά εμπειρική επιβεβαίωση των λόγων των υπολοίπων Μαθητών. Σκεφτείτε τον ίδιο σας τον εαυτό στη θέση του, απόντα από ένα συγκλονιστικό γεγονός που θα ορίσει τη ζωή σας (π.χ. το θάνατο ενός πολυαγαπημενου προσώπου).
Μόλις όμως ο Ιησούς εμφανίστηκε μπροστά σ' αυτόν τον ίδιο και του επέτρεψε να ψηλαφίσει τις πληγές Του, ο Θωμάς αμέσως αναφώνησε: "Είσαι ο Κύριος και Θεός μου!" Από εκείνη τη στιγμή τελειώνουν για τον Θωμά οι αμφιβολίες και ξεκινά -κατά την παράδοση- μια αποστολική πορεία γεμάτη θέρμη, θάρρος, κίνδυνο και περιπέτεια, καταλήγοντας στην πιο μακρινή και εξωτική εσχατιά της τότε γνωστής πολιτισμένης οικουμένης, στην Ινδία. Είναι επίσης μια πορεία που καταλήγει σε μαρτυρικό θάνατο.
Πριν αναφέρω περισσότερα βιογραφικά για τον Δίδυμο, θέλω να αποκαταστήσω την εσφαλμένη εικόνα τού "άπιστου", ως χαρακτηρισμού που προσδίδεται εκκλησιαστικά στον Θωμά (αφού έτσι καταγράφεται και στο Ευαγγέλιο). Ο χαρακτηρισμός εκφέρεται σήμερα μάλλον απαξιωτικά στην καθομιλουμένη, σχεδόν ως μομφή, για όποιον προβάλλει αμφιβολίες για κάτι προφανές· ή πιο σωστά [4], για κάτι που άλλοι -πολλοί- ήδη πιστεύουν (ίσως όμως άκριτα), ή για μια ευρύτατης αποδοχής κοινή "δόξα" (άποψη).
Αμφισβητώντας τους υπόλοιπους Μαθητές ο Θωμάς δεν εκδήλωσε κάποιο εγωιστικό κριτήριο ή αρχηγική φιλοδοξία. Είταν απλά συνεπής προς τον ορθολογικό και θαρραλέο χαρακτήρα του, ο οποίος απεικονίζεται τέτοιος και σε άλλες ευαγγελικές περικοπές, όπως πχ. (Ιωάννη, ιδ' 4-5), όταν ο Κύριος λέει στους Μαθητές «καὶ ὅπου ἐγώ ὑπάγω οἴδατε, καὶ τὴν ὁδὸν οἴδατε»,εννοώντας ότι "και τον σκοπό (τον προορισμό) μου ξέρετε και τον τρόπο που θα πορευτώ προς εκεί επίσης ξέρετε". Ο Θωμάς είναι εδώ ο μόνος που αντιδρά ορθολογικά απέναντι σ' αυτά τα λόγια του Ιησού και έχει την παρρησία να ζητήσει διευκρινίσεις: «Κύριε, οὐκ οἴδαμεν ποῦ ὑπάγεις· καὶ πῶς δυνάμεθα τὴν ὁδὸν εἰδέναι;».
Αλλά και σε άλλη περικοπή (Ιωάννη ια΄ 14-16), όταν ο Κύριος και οι Μαθητές έχουν καταφύγει πέρα από τον Ιορδάνη για να γλυτώσουν από ενδεχόμενο διωγμό από τους Ιουδαίους, οι οποίοι υποπτεύονταν τον Ιησού ως αιρετικό και αντίθετο με τα εθνικά τους προτάγματα (επανάσταση κατά των Ρωμαίων και εγκατάσταση γηγενούς βασιληά), πάλι ο Θωμάς διαθέτει παρρησία λόγου εμπρός στον Ιησού και πρώτος αυτός εκδηλώνει τη δική του αποφασιστικότητα και πλήρη αυταπάρνηση. Όταν ο Κύριος ανακοίνωσε στους Μαθητές ότι ο Λάζαρος πέθανε και πρέπει -με κίνδυνο της ζωής του- να επιστρέψει στη Βηθηνία, ο Θωμάς βγήκε πρώτος, μπροστά από τους άλλους Μαθητές, για να συνοδεύσει τον Ιησού, δίχως οποιεσδήποτε αμφιβολίες και δισταγμούς: «Λάζαρος ὁ φίλος ἡμῶν κεκοίμηται· ἀλλὰ πορεύομαι ἵνα ἐξυπνίσω αὐτόν… εἶπεν οὖν Θωμᾶς ὁ λεγόμενος Δίδυμος τοῖς συμμαθηταῖς· ἄγωμεν καὶ ἡμεῖς ἵνα ἀποθάνωμεν μετ’ αὐτοῦ.»
Συμπεραίνουμε ότι ο Θωμάς είναι αποφασιστικός, λογικός και θαρραλέος, αλλά όχι ά-πιστος!
Σήμερα, που η πραγματολογική έρευνα, η ορθολογική προσέγγιση της γνώσης και η εμπειρική επιβεβαίωσή της έχουν πλήρως καταξιωθεί, το όνομα του Θωμά θα έπρεπε να να χρησιμοποιείται ως υπόδειγμα ορθολογισμού, θαρραλέας στάσης απέναντι στο άγνωστο και παράδειγμα ερευνητικού πνεύματος.
Δυστυχώς όμως, η συνεχής μεταχείριση του επιθέτου "άπιστος" στην εκκλησιαστική ρητορεία και κατήχηση (έχοντας πλέον καταλήξει προσωνύμιο του Θωμά) κάνει πολύ δύσκολη ακόμη και τη σταδιακή μετατόπιση του νοήματος του επιθέτου "άπιστος" για τον Θωμά προς την ορθή σημασιολογική του ερμηνεία: δύσπιστος και ορθολογικός, αυτός που διερωτάται και ερευνά πριν πιστεύσει, πριν βεβαιωθεί εμπειρικά -μέσω πειράματος- για κάτι ώστε να το αποδεχτεί ως αληθινό.
Τα δε λόγια του Ιησού προς τον Θωμά ("Λέγει αὐτῷ ὁ ᾿Ιησοῦς· ὅτι ἑώρακάς με, πεπίστευκας· μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες") δεν πρέπει να θεωρούνται ως μομφή προς το Θωμά και, αντίστοιχα, ούτε ως επιβράβευση όσων πρόκειται να δεχτούν άκριτα το μήνυμα του Ευαγγελίου. Αυτό που εννοεί ο Ιησούς είναι ότι μετά την Ανάληψή Του, καθώς ο Λόγος του Ευαγγελίου πρόκειται να διαδοθεί από τους Αποστόλους στα απανταχού γης έθνη, η οικονομία του αποστολικού έργου επιβάλλει πλέον την πίστη στη συνοχή, στην αλήθεια και στη θέρμη του αποστολικού λόγου (του θεϊκού μηνύματος) και όχι πια στην εμπειρική παρουσία Του, εμπρός στον καθένα υποψήφιο πιστό.
Ό,τι κρίθηκε αναγκαίο (η επανεμφάνιση Του) για τους Μαθητές, πρώτα χωρίς τον Θωμά και κατόπιν χάριν της φηλάφισης από τον Θωμά, έγινε κατ' οικονομίαν τού Ευαγγελίου, μόνον για τους Μαθητές, οι οποίοι προορίζονταν να γίνουν Απόστολοι. Η εμφάνιση του Ιησού στους Μαθητές λειτούργησε ως διδακτικό στοιχείο για τη διαμόρφωση της δικής τους διδασκαλίας (τη μαθήτευση πάντων των εθνών).
Θα αφήσω όμως τη -δική μου- θεολογική προσέγγιση του θέματος, για να αναφερθώ στο κύρος, όχι μόνο του χαρακτήρα, αλλά και της αποστολικής ζωής και δράσης του Θωμά. Γιατί, μετά τον Παύλο και τον Πέτρο, ο Θωμάς στάθηκε ίσως ο πιο επιδραστικός των Αποστόλων.
Αναφέρεται στο Ευαγγέλιο ως ένας απλός ψαράς, προφανώς ταπεινής καταγωγής και φτωχής παιδείας. Δεν έχουμε οποιαδήποτε γραπτή αναφορά ή άλλη μαρτυρία παράδοσης για τη διαφοροποίησή του από τους άλλους μαθητές, είτε ως προς την καταγωγή είτε ως προς το μορφωτικό υπόβαθρο. Φαίνεται όμως ότι, ως πιο θαρραλέος, αποφασιστικός, ανθεκτικός και ριψοκίνδυνος των άλλων Μαθητών, έγινε αυτός που ξεκίνησε για το πιο μακρινό αποστολικό ταξίδι, φτάνοντας μέχρι τη νότια Ινδία. Εκεί, στις ακτές του Ινδικού Ωκεανού, εδώ και αιώνες, θεωρείται από πολλούς αυτόχθονες χριστιανούς ως ο θεμελιωτής του Χριστιανισμού στην Ινδία [5].
Η πορεία προς την Ινδία ήταν πιθανότατα χερσαία, καθώς υπάρχει ισχυρή παράδοση αποστολικής παρουσίας του Θωμά τόσο στη Συριακή Ορθόδοξη Εκκλησία [6], όσο και στην περιοχή που σήμερα βρίσκεται μεταξύ Πακιστάν και Ινδία (περίπου στο Παντζάμπ). Κυρίως όμως, η αποστολική του δράση εντοπίζεται από την παράδοση στη νότια Ινδία (στην Κεράλα στη δυτική ακτή και στο Τσεννάι -πρώην Μαντράς- στην ανατολική ακτή).
Σε κάθε περίπτωση, ό,τι αναφέρεται για το αποστολικό έργο του Θωμά σ' αυτές τις περιοχές όσο και η ιστορία της εγκατάστασης των πρώτων χριστιανών στη νότια Ινδία, προκύπτει όχι τόσο από επιβεβαιωμένες αρχαιολογικά και πραγματολογικά ιστορικές πηγές, αλλά:
- από την εντόπια παράδοση των εκεί χριστιανικών κοινοτήτων, η οποία ίσως έχει διαμορφωθεί εκ των υστέρων, ακριβώς για να αποκτήσει κύρος η τοπική χριστιανική παρουσία μέσω της αποστολικής της καταγωγής και
- από τις Πράξεις του Θωμά.
Δείτε ένα (ινδικό) βίντεο που ξεχώρισα για την πιο πλήρη περιγραφή και διαπραγμάτευση του θέματος:
Μεταφέρω επίσης αυτούσια την καλύτερη -κατά τη γνώμη μου- συνοπιτική εικόνα που βρήκα αναζητώντας το θέμα στο διαδίκτυο (βλ. Πηγή 1, οι επιτονισμοί δικοί μου):
"...Για τον Απόστολο Θωμά υπάρχουν αρκετές εξωγραφικές πηγές (σ.σ. εκτός του Κανόνα της Αγίας Γραφής [7]), κυρίως απόκρυφες αλλά με ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Σύμφωνα λοιπόν με την παράδοση ο Θωμάς κήρυξε το ευαγγέλιο στις περιοχές της Συρίας, της Περσίας και των Ινδιών. Το απόκρυφο βιβλίο μάλιστα που είναι διασωσμένο στα ελληνικά, τα συριακά, τα αιθιοπικά, τα λατινικά και τα αρμενικά (Πράξεις του Αγίου Αποστόλου Θωμά), διηγείται τη δράση του στις Ινδίες. Το κείμενο αυτό που κατά βάση απηχεί συριακές παραδόσεις, πιθανώς διηγείται ορισμένα αληθινά ιστορικά στοιχεία. Έτσι αναφέρει χαρακτηριστικά, πως ο Θωμάς κήρυξε πρώτος στην Ινδία και όχι ο Απόστολος Βαρθολομαίος, όπως μας διασώζει ο Πάνταινος. Η λογική λέει πως αν ο ίδιος προτίμησε την οδική μετάβαση του στις Ινδίες, τότε πρέπει να πέρασε και από την Συριακή Έδεσσα, διότι δεν υπάρχει δυνατότητα να διαδόθηκε τόσο νωρίς ο χριστιανισμός στην περιοχή πριν απαντηθεί σε περιοχές του δυτικού Ιράν.
Οι "Πράξεις του Θωμά", που αποδίδονται σε μανιχαϊκές ομάδες και ιδεολογικές επιδράσεις, γράφτηκαν ουσιαστικά για να προβάλλουν το Θωμά, μα και για να τον εξυψώσουν, αφού η Εκκλησία της Χαλδίας τον θεωρούσε ιδρυτή της. Οι συριακές εκκλησίες που ήδη από αρκετά νωρίς, τον 4ο αιώνα, βρίσκονταν σε μια διαδικασία αυτονόμησης από αυτή του Δυτικού Ρωμαϊκού κράτους, μέσω του κειμένου βρήκαν την ευκαιρία να δείξουν την αξία του Αποστόλου και την ισοκυρότητά τους, σε σχέση με τις άλλες εκκλησίες. Μελετώντας εξωγενείς παραδόσεις αρχαίων μαρτυριών θεωρείται πως όντως στις Ινδίες ο χριστιανισμός διαδόθηκε από τους πρώτους κι όλας αιώνες. Στις Ινδίες μάλιστα κυκλοφορούν και αρκετές τοπικές παραδόσεις που ενισχύουν την υπόθεση της μετάβασής του. Είναι όμως πολύ πιθανό αυτές οι παραδόσεις να έχουν επηρεαστεί από τις Πράξεις και όχι το αντίθετο. Παρόλα αυτά εκκλησιαστικοί συγγραφείς μας δίνουν την πιθανότητα -κατά τον 4ο αιώνα-, να μπορούμε να ισχυριστούμε πως δεν αβάσιμη μία τέτοια μετάβαση. Παραμένει όμως δύσκολο να βρούμε επαρκή ιστορικά στοιχεία ώστε να αποδεχθούμε μία τέτοια προοπτική..."
Στην ίδια Πηγή παρατίθενται κάποιες άλλες αναφορές στο Θωμά σε "απόκρυφα" κείμενα.
Η ισχυρότερη από τις διάφορες παραδόσεις θέλει τον Θωμά να κατευθύνεται πρώτα στις ακτές της σημερινής Κεράλα, να ιδρύει εκεί αρκετές εκκλησίες πιστών σε διάφορες πόλεις και να προσηλυτίζει μέλη βασιλικών οικογενειών. Σταδιακά, πέρασε ταξιδεύοντας στην ανατολική ακτή (σημερινό Τσεννάι) όπου ο αποστολικός του λόγος μετέστρεψε στον Χριστιανισμό τόσο απλούς και άσημους ανθρώπους, όσο και την σύζυγο του τοπικού βασιληά [8]. Αυτός ο τελευταίος προσηλυτισμός θρυλείται ότι προκάλεσε την οργή του τοπικού βασιληά (Μίσδιου), ο οποίος ζήτησε τη θανάτωση του Θωμά (περί το 72 μ.Χ.). Στρατιώτες του βασιληά λόγχισαν τον Θωμά μέχρι θανάτου, πάνω σε έναν λόφο ο οποίος σήμερα λέγεται ακριβώς έτσι (St. Thomas Mount National Shrine).
Πολύ αργότερα, στις αρχές του 16ου αιώνα, οι Πορτογάλοι που έφτασαν στην περιοχή βρήκαν εκεί χριστιανικές κοινότητες, φορείς της συγκεκριμένης παράδοσης σχετικά με την ίδρυση της τοπικής Εκκλησίας από τον Θωμά, καθώς και για το μαρτύριό του στην περιοχή. Οι Πορτογάλοι έκαναν ανασκαφές στο τόπο που θεωρούνταν ως ο τάφος του Απόστολου. Λέγεται ότι ανακάλυψαν οστά, τα οποία διαφυλάσσονται έκτοτε και βρίσκονται σήμερα εγκιβωτισμένα στον βωμό εντός της ομώνυμης εκκλησίας. Το σημερινό κτίσμα έχει ανακατασκευαστεί από τους Άγγλους επικυρίαρχους στο τέλος του 19ου αιώνα, αντικαθιστώντας το παλαιότερο και σεμνότερο κτίσμα που έκτισαν οι Πορτογάλοι τον 16ο αιώνα.
Άλλη παράδοση, της Συριακής Εκκλησίας της Έδεσσας, αναφέρει ότι τα λείψανα του Θωμά στάλθηκαν στην Έδεσσα της Μεσοποταμίας από κάποιον Ινδό ηγεμόνα το 232 μ.Χ. και έμειναν εκεί μέχρι το 1258, όταν μεταφέρθηκαν (κλάπησαν;) στη Χίο από τους Γενουάτες. Κατόπιν, μεταφέρθηκαν στην Ορτόνα της Ιταλίας, εκεί όπου θεωρείται ότι βρίσκονται ως σήμερα, στη Βασιλική του Αγίου Θωμά. Εν τούτοις, κατά την ορθόδοξη παράδοση, η τίμια κάρα του Αποστόλου βρίσκεται στη Μονή του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στην Πάτμο.
Πέρα από τα εντυπωσιακά βιογραφικά στοιχεία (κανείς άλλος Απόστολος δεν κήρυξε τόσο μακρυά από την αρχική κοιτίδα του Χριστιανισμού) και τις πολύ ανθεκτικές στο χρόνο και πολύ ισχυρές ως προς τη διάδοσή τους παραδόσεις, το όνομα του Θωμά συνδέεται και με αρκετά απόκρυφα και γνωστικά κείμενα:
- Το γνωστικό «Eυαγγέλιο του Θωμά» (Gospel of Thomas - Wikipedia)
- Το γνωστικό «Βιβλίο του Θωμά του Αθλητή» (Book of Thomas the Contender - Wikipedia)
- Το απόκρυφο «Κατά Θωμάν ευαγγέλιο της Παιδικής Ηλικίας»
- Το απόκρυφο «Πράξεις Θωμά» (Acts of Thomas - Wikipedia)
Επειδή εδώ η συζήτηση οφείλει να γίνει πολύ πιο εξειδικευμένη θεολογικά και ιστορικά, παραπέμπω στη δημοσίευση του Θεολόγου κου Μιχαήλ Χούλη για το ασυμβίβαστο μεταξύ της διδασκαλίας μεταξύ Χριστιανισμού και Γνωστικισμού.
Πέρα από το κείμενο των "Πράξεων", που όπως είπαμε είναι η κύρια γραπτή πηγή για το αποστολικό έργο του Θωμά και το οποίο διασώζεται από τα αρχαία χρόνια, μεταφρασμένο σε διάφορες γλώσσες (τα πλήρη κείμενα είναι γραμμένα στη λεγόμενη συριακή αραμαϊκή διάλεκτο και στην ελληνική Κοινή), βρέθηκαν πρόσφατα [9] και τα υπόλοιπα ανωτέρω γνωστικά κείμενα και -κυρίως- το πιο ενδιαφέρον απ' όλα, το "Ευαγγέλιο το Θωμά".
Το "Ευαγγέλιο του Θωμά" είναι μια συλλογή από 114 "λόγια" που αποδίδονται στον Ιησού. Είναι μια παράθεση ρητών δηλαδή, αντί για την αφηγηματική εξιστόρηση της ζωής του Ιησού την οποία καταγράφουν τα κανονικά Ευαγγέλια (δηλαδή τα 4 Ευαγγέλια που περιλαμβάνονται στον Κανόνα της Αγίας Γραφής).
Το "Ευαγγέλιο του Θωμά" κατατάσσεται στα γνωστικά κείμενα, ακριβώς γιατί υποστηρίζει ότι η γνώση των λόγων του Ιησού είναι αυτή που σώζει και όχι η "κατά Χριστόν ζωή", δηλαδή η διαγωγή μας, η καθημερινή πράξη πίστης και ελπίδας, όπως ορίζεται από τη διδασκαλία του Χριστού. Οι πυλώνες της χριστιανικής πράξης (νηστεία, προσευχή, ελεημοσύνη), όχι μόνο δεν ενθαρρύνονται αλλά θεωρούνται επιβλαβείς. Η νηστεία, που για τους χριστιανούς είναι άσκηση σώματος και πνεύματος (βλ. Νηστεία: παθοκτόνος και όχι σωματοκτόνος) επικρίνεται στο "Ευαγγέλιο του Θωμά" ως αμαρτία προς εαυτόν· η προσευχή κατακρίνεται, ενώ η ελεημοσύνη κάνει κακό στο πνεύμα. Αντίθετα, μόνον η γνώση του αληθινού νοήματος του λόγου του Χριστού, ξέχωρα και αδιάφορα από την καθημερινή πράξη, είναι αυτή που σώζει. Η γνωστική αυτή διδασκαλία οδηγεί στον μυστικισμό, σε καταβύθιση σε νοηματικά επίδικα που προσεγγίζονται ατομικά και ενορατικά.
Είναι προτιμότερο να κανώ την απευθείας παραπομπή στα γραφόμενα του κ. Ιωάννη Καραβιδόπουλου, ομότιμου καθηγητή της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ, που περιγράφει και αποσαφηνίζει τις γνωστικές κατευθύνσεις του "Ευαγγελίου του Θωμά". Το ίδιο το κείμενο του Ευαγγελίου παρατίθεται αυτούσιο (μεταφρασμένο στη νεοελληνική) στην Πηγή 18.
Θα κάνω μόνο μια επιπλέον θεολογική αναφορά στον Θωμά και συγκεκριμένα στην ιδιότητά του ως Διδύμου, όπως αποκαλείται τόσο στην κανονική όσο και στην απόκρυφη γραμματεία. Αναφέραμε ήδη (Σημ. [3]) την ετυμολογική συνάφεια του ονόματος του Θωμά, τόσο στην αραμαϊκή όσο και στην εβραϊκή γλώσσα, με την ερμηνεία "Δίδυμος" στα ελληνικά. Αυτή ήταν και η μεταφραστική επιλογή του Ευαγγελιστή Ιωάννη για το όνομα του Θωμά στο δικό του κανονικό Ευαγγέλιο.
Ορισμένοι σύγχρονοι λόγιοι όμως, υποστηρίζουν ότι η ορθή ερμηνεία είναι "Δίψυχος". Θεωρούν ότι το όνομα Θωμάς υπονοεί τη στενή ψυχική -αν όχι γενετική- σχέση του Ιησού με τον Θωμά. Μάλιστα, στο γνωστικό "Ευαγγέλιο του Θωμά", αλλά και στην παράδοση της Συριακής Εκκλησίας, ο Θωμάς αναφέρεται ως Ιούδας Θωμάς, παραπέμποντας στον Ιούδα τον αδελφόθεο, έναν από τους -κατά τον Εβραϊκό Νόμο- "αδελφούς" του Ιησού, μέλη της οικογένειας του Ιωσήφ.
Για τον λόγο αυτόν -υποστηρίζεται- το "Ευαγγέλιο του Θωμά" υπαγορεύεται στον πιο μύχιο των Μαθητών προς τον Ιησού, τον Ιούδα Θωμά. Το Ευαγγέλιο ξεκινά ακριβώς με την απεύθυνση του Ιησού προς τον δίδυμό/δίψυχό Του (μετάφραση στη νεοελληνική): "Αυτά είναι τα απόκρυφα Λόγια που είπε ο Ζωντανός Ιησούς και κατέγραψε ο Δίδυμος Ιούδας Θωμάς. Και είπε ο Ιησούς:" Ομοίως, στο γνωστικό "Βιβλίο του Θωμά του Αθλητή", ο Ιησούς απευθύνεται στον Θωμά λέγοντας (αγγλιστί): "Now, since it has been said that you are my twin and true companion, examine yourself…"
Εξαιτίας της αποσπασματικότητας των ελάχιστων γραπτών πηγών, της απουσίας ανεξάρτητων ιστορικών πηγών και δεδομένων, καθώς και της ευρείας ετυμολογικής ερμηνείας τόσο του ονόματος όσο και των οικογενειακών σχέσεων του Ιησού με τους "αδελφούς" του, εμείς θα παραμείνουμε στην κανονική εκδοχή της προσωπικότητας του Θωμά: ήταν ένας από τους 12 Μαθητές του Κυρίου, χωρίς διακριτή γενετική ή ψυχική σχέση με τον Ιησού. Εντούτοις, ακόμα και μέσα από τα κανονικά ευαγγελικά κείμενα διακρίνεται ο ιδιαίτερος, δυναμικός, ειλικρινής, θαρραλέος και αποφασιστικός του χαρακτήρας.
Το αποστολικό του έργο, όπως θρυλείται στις ισχυρότατες, ανθεκτικές και διάσπαρτες παραδόσεις χριστιανικών κοινοτήτων, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι το ιστορικό πρόσωπο πρέπει να ήταν μια δραστήρια και επιδραστική προσωπικότητα, με βαθειά πίστη στο Λόγο του Κυρίου.
Όλες λοιπόν οι διαθέσιμες πηγές, από την Αγία Γραφή ως και τις παραδόσεις, συμπαραμαρτυρούν ότι ο "άπιστος" Θωμάς ήταν αντίθετα ένας ογκόλιθος πίστης αλλά και μέγας κατά το αποστολικό του έργο!
ΥΓ: Ο Θωμάς συνδέεται και με την Τίμια Ζώνη της Θεοτόκου. Σε μια αντίστροφή της "α-πιστίας", ήταν αυτός μόνος παρών κατά την ανάληψη της Θεοτόκου, η οποία παρέδωσε σ' αυτόν την Τίμα Ζώνη της. Ακολούθως, ήταν ο Θωμάς που κάλεσε τους λοιπούς Μαθητές να πιστεύσουν ότι όντως η Θεοτόκος αναλήφθηκε στους ουρανούς. Διαβάζουμε από την Πηγή 2:
"...Μετά την Κοίμηση της Θεοτόκου, που κατά τις υπάρχουσες μαρτυρίες συνέβη το 47 μ.Χ. σε ηλικία 59 ετών στη Γεθσημανή, στην οικία του Ευαγγελιστού Ιωάννη -στον οποίο ο Ιησούς την είχε εμπιστευτεί από τον Σταυρό Του- διασώθηκαν εκτός από τα σπάργανα του τάφου της, δύο από τα θεομητορικά της άμφια· η Εσθήτα και η Ζώνη. Σύμφωνα με την παράδοση η Παναγία κατασκεύασε η ίδια τη Ζώνη της με τρίχες καμήλας. Τις τελευταίες στιγμές της επίγειας ζωής της, κοντά της βρέθηκαν με τρόπο θαυμαστό, «επί νεφελών» οι Απόστολοι οι οποίοι εκείνη την περίοδο δεν ήταν όλοι στα Ιεροσόλυμα, αλλά σε μακρινούς τόπους όπου κήρυτταν το Ευαγγέλιο. Όταν εκοιμήθη η Θεοτόκος, οι Απόστολοι με ψαλμούς και ύμνους, εναπόθεσαν την Αγία Σορό της σε «καινόν μνημείον» στη Γεθσημανή. Τρεις μέρες μετά την κοίμησή της, η Παναγία μετέστη στους ουρανούς. Σύμφωνα με την παράδοση, κατά θείαν οικονομίαν, ο Απόστολος Θωμάς ευρισκόμενος στις Ινδίες δεν ήταν παρών στην κηδεία της Θεομήτορος. Εκεί, μετά από τρεις ημέρες, και ενώ τελούσε τη Θεία Λειτουργία, βρέθηκε στη Γεθσημανή με θαυμαστό τρόπο και υπήρξε μάρτυρας της μεταστάσεως της. Τότε παρακάλεσε την Παναγία να του δώσει για ευλογία τη Ζώνη της και εκείνη, καθώς ανέβαινε στους ουρανούς, του έριξε το Ιερό κειμήλιο. «Πρὸς δόξαν ἀκήρατον, ἀνερχομένη Ἁγνή, χειρί σου δεδώρησαι, τῷ Ἀποστόλῳ Θωμᾷ, τὴν πάνσεπτον Ζώνην σου.» ψάλλουμε στο απολυτίκιο της εορτής της Καταθέσεως της Τιμίας Ζώνης. Στη συνέχεια ο Άγιος Θωμάς έτρεξε προς τον τάφο της Θεοτόκου, όπου συνάντησε τους άλλους Αποστόλους να προσεύχονται και τους παρακάλεσε να ανοίξουν τον τάφο για να προσκυνήσει το θεοδόχο σώμα της. Έτσι αποφάσισαν, για χάρη του Αποστόλου που δεν πρόφτασε, να ανοίξουν τον τάφο. Μη ευρόντες το σώμα της Θεοτόκου, παρά μόνο τα εντάφια σπάργανα, τον ασφάλισαν και πάλι, αφού προηγουμένως τους περιέλουσε υπέροχη ευωδία."
Σημειώσεις:
[1]: Ο Χριστός φανερώθηκε όχι μόνο όπως είπαμε δύο φορές στους μαθητές Του πριν να αναληφθεί, αλλά πρωτύτερα και στις Μυροφόρες, στον Λουκά και τον Κλεόπα προς Εμμαούς, στους επτά μαθητές στη θάλασσα της Τιβεριάδας κ.λπ. Αυτό είχε την παιδαγωγική εκκλησιαστική σημασία του: Τους ετοίμασε ώστε, δια της χάριτός Του, να διατρέξουν όλο τον κόσμο και να κάνουν όλα τα έθνη μαθητές Του (Πηγή 8).
[2]: Διαβάζουμε σήμερα οι Έλληνες το Ευαγγέλιο, δύο χιλιάδες χρόνια μετά που γράφτηκε και σχεδόν όλοι μας, ακόμα και οι λιγότερο πεπαιδευμένοι, καταλαβαίνουμε το κείμενο, αν όχι πλήρως, τουλάχιστον επαρκέστατα για να εξάγουμε το περιστατικό και το κύριο νόημά του. Αν εξαιρέσουμε κάποιους χαμένους γραμματικούς τύπους (αναδιπλασιαμοί: "κε-κλεισμένος", "πε-πίστευκα", κλπ.), κάποιους σχηματισμούς αορίστου: "εωράκαμεν" και κάποιες κλίσεις ονομάτων στη δοτική ("ταις χερσίν", "είπεν αυτοίς"), σχεδόν όλες οι λέξεις του κειμένου χρησιμοποιούνται συνεχώς από εκείνη την εποχή στο καθημερινό μας λεξιλόγιο. Η συντακτική δομή είναι επίσης πλήρως κατανοητή από τον σημερινό ελληνόφωνο ομιλητή. Το ίδιο κατανοητό ήταν το κείμενο και πριν χίλια ή πριν πεντακόσια χρόνια, από όλους τους Έλληνες κατοίκους αυτής της χώρας, αυτούς που υπερείχαν σε αριθμό και ταυτοποιούνταν εθνοτικά ως Έλληνες ("Ρωμαίοι/Ρωμηοί" από τον 11ο αιώνα και ένθεν). Το ίδιο κατανοητό ήταν επίσης και από όσους είχαν διασώσει της ελληνική τους γλώσσα και την ελληνική τους συνείδηση και στον διάσπαρτο ευρύτερο χώρο που άλλοτε βασίλευε ο μοναδικός νόμιμος (ο "'Ελλην" για τους ξένους) Αυτοκράτωρ των Ρωμαίων (οι Καππαδόκες, οι Πόντιοι, οι Κύπριοι, κλπ.).
[3]: Δίδυμος αποκλήθηκε ο Θωμάς, γιατί αυτή είναι η σημασία του ονόματος Θωμάς στα Αραμαϊκά, תְּאוֹמָא Tʾōmā (Syriac ܬܐܘܿܡܵܐ/ܬ݁ܳܐܘܡܰܐ Tʾōmā/Tāʾwma), στα Εβραϊκά תְּאוֹם tʾóm. Δίδυμος ήταν όμως και ο πατέρας μου, Θωμάς. Άραγε, αυτή ήταν η αιτία που ο παπα-Κλήμης τού έδωσε αυτό το όνομα; Ο πατέρας μου έμεινε πάντως στενά δεμένος ψυχικά με τον δίδυμο αδερφό του Αθηναγόρα, έστω και αν ο θείος μετανάστευσε στα νεανικά του χρόνια στον αντίποδα της Γης, στη μακρινή Αυστραλία.
[4]: Το "προφανές" περιλαμβάνει ήδη το δηλωτικό του εμπειρικό στοιχείο (το ορατό). Η προφάνειά του είναι αυταπόδεικτη (αφού οράται ξακάθαρα). Αν κανείς εμπιστεύεται γενικώς τους φυσικούς νόμους και τις σωματικές του αισθήσεις, το να αμφισβητεί το προφανές κατά περίπτωση τον κάνει όχι δύσπιστο αλλά σχιζοφρενή ή -έστω- εμμονικά αντιδραστικό προς τους άλλους.
[5]: Οι Ινδοί Χριστιανοί αριθμούν κάτω από το 2% του συνολικού πληθυσμού της σημερινής Ινδίας (χωρίς το Πακιστάν και το Μπανγκλαντές). Αλλά μιλάμε για την πολυπληθέστερη χώρα του κόσμου, οπότε, ο εκτιμούμενος αριθμός των 20 εκ. με 25 εκ. χριστιανών πιστών στην Ινδία δεν είναι ευκαταφρόνητος για την παγκόσμια Εκκλησία του Χριστού.
[6]: Ο όρος χρησιμοποιείται εδώ για να δηλώσει διάφορες αλλά συναφείς μεταξύ τους Ανατολικές (Ορθόδοξες) Εκκλησίες (denominations), ανεξάρτητες απο το Οικουμενικό Πατριαρχείο, που έχουν την καταγωγή τους στην ευρύτερη περιοχή της αρχαίας Συρίας που σήμερα καταλαμβάνεται από το Συριακό κράτος, τη νοτιοανατολική Τουρκία, καθώς και το Δυτικό Ιράκ. Η κυριότερη αυτών των Εκκλησιών είναι η Συριακή Ορθόδοξη Εκκλησία (γνωστή και ως Ιακωβιτική Εκκλησία). Άλλες σχετικές εκκλησίες περιλαμβάνουν την Ελληνορθόδοξη Εκκλησία της Αντιόχειας (με προκαθήμενο τον Ορθόδοξο Πατριάρχη Αντιοχείας), τη Συριακή Καθολική Εκκλησία και την Ινδική Συριακή Ορθόδοξη Εκκλησία-Μαλανκάρα (αυτή είναι που ανάγει την καταγωγή της στον Θωμά).
[7]: Ο Κανόνας της Αγίας Γραφής περιλαμβάνει ακριβώς τα θρησκευτικά (εβραϊκά, της Βίβλου, προ Χριστού δηλαδή) καθώς και τα χριστιανικά κείμενα (Ευαγγέλια, Πράξεις Αποστόλων, Επιστολές) που έχουν γίνει αποδεκτά από την επίσημη Εκκλησία. Όσα δεν έχουν γίνει αποδεκτά ονομάζονται "Απόκρυφα". Ο όρος Απόκρυφα δεν παραπέμπει αναγκαστικά σε αιρετικά ή μυστικιστικού περιεχομένου κείμενα. Αυτά είναι υποσύνολο μόνο των Αποκρύφων και ονομάζονται Γνωστικά (βλ. Γνωστικισμός).
[8]: Την ίδια απλή αφήγηση των των γεγονότων και των ονομάτων μπορεί αν διαβάσει κανείς σχεδόν σε όλες τις ελληνικές πηγές (βλ. κατωτέρω) που μιλούν για το αποστολικό έργο του Θωμά.
[9]: Το 1945 βρέθηκε κατά τυχαίο τρόπο στο Ναγκ Χαμάντι της Αιγύπτου, διαφυλαγμένος σε κρύπτη, ένας θησαυρός από παλαιοχριστιανικά γνωστικά κείμενα (πάπυροι γραμμένοι στην κοπτική γλώσσα). Θεωρείται ότι προέρχονται από βιβλιοθήκη γνωστικών μοναχών της περιοχής. Από τα πιο ενδιαφέροντα κείμενα μεταξύ των ανακαλυφθέντων και ίσως το πιο διάσημο, είναι το "Ευαγγέλιο του Θωμά".
Πηγές:
1. Απόστολος Θωμάς - OrthodoxWiki
2. Ο βίος του αγίου Αποστόλου Θωμά. – Ιερός Ναός Αγίου Αχιλλίου
3. Ο Άγιος Απόστολος Θωμάς – ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΩΝ ΜΗΝΑ, ΒΙΚΤΩΡΟΣ ΚΑΙ ΒΙΚΕΝΤΙΟΥ
5. Απόστολος Θωμάς - Βιογραφία - Σαν Σήμερα .gr
6. Who was Saint Thomas the Apostle? - Saint Thomas The Apostle Catholic Church
7. Thomas the Apostle - Wikipedia
9. Ευαγγέλιο του Θωμά - Βικιπαίδεια
10. Τα παράδοξα του Ευαγγελίου του Θωμά | Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
11. Βιβλιοθήκη Ναγκ Χαμαντί - Βικιπαίδεια
12. Γνωστικισμός - Βικιπαίδεια
14. Nag Hammadi library - Wikipedia
15. Gospel of Thomas - Wikipedia
16. Acts of Thomas - Wikipedia
17. Book of Thomas the Contender - Wikipedia
Χριστιανισμός, Θρησκεία, Απόστολος Θωμάς, Απόκρυφα, Γνωστικά, Γνωστικισμός, Αγία Γραφή, Κανονικά Ευαγγέλια, Ευαγγέλιο του Θωμά, Πράξεις του Θωμά, Τιμία Ζώνη της Θεοτόκου