Kharg, το νησί του Περσικού με ελληνικό και χριστιανικό παρελθόν

Η επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν διαρκεί 10 μέρες και, απ’ ό,τι φαίνεται, έχουμε δρόμο μπροστά μας. Σε κάποια ιστοσελίδα διάβασα ότι οι Αμερικανοί σκέφτονται να καταλάβουν τη νήσο Χάργκ (Kharg) στον Περσικό Κόλπο, ώστε να ελέγξουν το 90% της παραγωγής πετρελαίου του Ιράν. Έριξα λοιπόν μια ματιά στο χάρτη. 

Αυτό που μου προξένησε εντύπωση, το οποίο στάθηκε η αφορμή αυτής τη δημοσίευσης, είναι η παρουσία μιας νεστοριανής εκκλησίας πάνω στο νησί!

Oπότε, ξεκινάμε να μάθουμε κάποια πράγματα για το Χαργκ και τον νεστοριανισμό.

Το νησί πρέπει να κατοικούνταν κατά την περίοδο των Αχαιμενιδών (550–330 π.Χ.), καθώς βρέθηκε εκεί μια πινακίδα το 2007, σε σφηνοειδή γραφή, που μεταφράστηκε ως εξής:

“The not irrigated land was happy [with] my bringing out [of water]” ήτοι, σε ελεύθερα ελληνικά: “Η απότιστη γη χάρηκε που της έφερα νερό».

Εντυπωσιακό από μόνο του αυτό το εύρημα, γιατί μάλλον πρόκεται για τη θριαμβολογία των κατασκευαστών του συστήματος μεταφοράς νερού που είναι γνωστό ως  qanāt (Persian: قَنَات) ή kārīz (کَارِیز). Τα υπόγεια υγραγωγεία qanāt είναι ένα θαύματα μηχανικής (αξίζουν ξεχωριστής δημοσίευσης), επιτεύγματα ανθρώπινης προσαρμογής, ευφυΐας και φιλοπονίας και απαντούν σε άνυδρες και ημιερημικές εκτάσεις, από την Αλγερία μέχρι την Κίνα.

Η παρουσία qanāt στο Χαργκ, σε συνδυασμό με τη σχετικά μικρή έκταση του νησιού, υποδεικνύει ότι η βροχοπτώσεις ήταν αρκετά συχνότερες πριν δύο χιλιετίες, έτσι ώστε να συντηρείται ένας επαρκής υδροφόρος ορίζοντας.

Άλλα αρχαιολογικά ευρήματα (λαξευτοί τάφοι με χαρακτηριστικό κοινό προθάλαμο) δείχνουν κατοίκηση και στη Σελευκιδική περίοδο. Μάλιστα, έχει βρεθεί μια ακανόνιστη μορφή σκαλισμένη στο βράχο που θεωρείται ότι παριστάνει τη θεά Νίκη.[1]

Στους νεότερους χρόνους (μ.Χ.) και κατά την αραβική περίοδο αποτέλεσε βάση αλιέων μαργαριταριών (αναφέρεται σε γεωγραφικό βιβλίο του 982).

Οι πρώτοι δυτικοί που κατέγραψαν την επίσκεψή τους εκεί ήταν Γάλλοι (1665). Οι Ολλανδοί την κατέλαβαν και το 1753 έκτισαν φρούριο που το ονόμασαν Mosselstein (βράχος-μύδι), αλλά το έχασαν το 1768 από τον Πέρση εμίρη της απέναντι ακτής. Για κάποιο σύντομο διάστημα καταλήφθηκε από τους Βρετανούς (1838).

Τον 20^ο αιώνα ανακαλύφθηκε κάτω από το Χαργκ το γιγάντιο κοίτασμα πετρελαίου «Δαρείος», και έτσι μετά τον Β’ ΠΠ η αμερικανική Amoco έκτισε τεράστιες εγκαταστάσεις άντλησης, αποθήκευσης και φόρτωσης του πετρελαίου σε δεξαμενόπλοια. Μαζί έκτισε και κατοικίες και εγκαταστάσεις αναψυχής για το προσωπικό (δείτε κάτω). Όλα αυτά εθνικοποιήθηκαν με την Ιρανική Επανάσταση.

Θυμήθηκα ότι το νησί βομβαρδιζόταν από την ιρακινή αεροπορία στον πόλεμο Ιράν-Ιράκ, μεταξύ 1980-1988. Οι πετρελαϊκές εγκαταστάσεις καταστράφηκαν τότε σχεδόν ολοκληρωτικά. Αργότερα ξανακτίστηκαν, αλλά σήμερα βομβαρδίζονται ξανά από τους Ισραηλινούς και Αμερικανούς.

Όπως είπα, αυτό που με παρακίνησε να γράψω σήμερα για το νησί είναι η παρουσία ερειπίων μιας νεστοριανής εκκλησίας. Έψαξα να βρω την ιστορία αυτού του χριστιανικού κλάδου και θα την περιγράψω παρακάτω, με λίγα μόνο λόγια, για όποιον έχει την ίδια με μένα περιέργεια.

Ο Νεστόριος (386 - 450) ήταν ένας πολύ μορφωμένος και φημισμένος θεολόγος, ο οποίος έγινε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως μεταξύ 428 και 431. Ασχολήθηκε με τη χριστολογία, δηλαδή τον θεολογικό κλάδο που ερμηνεύει τη φύση του Χριστού, τη γήινη ζωή του και το σωτηριολογικό της περιεχόμενο.

Ο Νεστόριος θεώρησε ότι ο Ιησούς Χριστός υπήρξε ως δύο πρόσωπα: ο άνθρωπος Ιησούς και ο θεϊκός Γιος του Θεού ή Λόγος, και όχι ως ενιαίο πρόσωπο. Η Θεοτόκος, συνεπώς, ήταν Χριστοτόκος. Το Θείος Λόγος, κήρυττε ο Νεστόριος, ενανθρωπίστηκε ξεχωριστά και ενώθηκε με το ανθρώπινο πρόσωπο του Χριστού.

Είναι φανερό ότι οι μεγάλοι θεολόγοι του πρώιμου Χριστιανισμού, είτε αυτοί κρίθηκαν από τις διαδοχικές Συνόδους ως «Πατέρες της Εκκλησίας» (Μέγας Βασίλειος, Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Ιωάννης Χρυστόστομος, Γρηγόριος Νύσσης), είτε ως «αιρεσιάρχες» (Άρειος, Νεστόριος, Δονάτος, Απολλινάριος κ.α.) σκέφτονταν και θεολογούσαν με όρους αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας, βασικά πλατώνιζαν. Δεν θα ασχοληθώ όμως εδώ με το θεολογικό περιεχόμενο του νεστοριανισμού, αλλά μόνο με το ιστορικό του πλαίσιο.

Ο Νεστόριος, αν και είχε τη στήριξη του Αυτοκράτορα Θεοδόσιου Β´, έχασε τη θεολογική μάχη και καταδικάστηκε ως αιρετικός από την Πρώτη Σύνοδο της Εφέσου (Γ' Οικουμενική Σύνοδος) το 431.

Το Ρωμαϊκό Κράτος όμως επιδίωκε την εμπέδωση της πολιτικής ενότητας της πολυεθνικής αυτοκρατορίας μέσω και της θρησκευτικής ενότητας. Από την εποχή του Αυγούστου, ο αυτοκράτορας έγινε πρώτα κοσμικό και μετά θρησκευτικό σύμβολο ενότητας. Οι διωγμοί των χριστιανών από διάφορους αυτοκράτορες οφείλονται ακριβώς στην θεωρούμενη υπονόμευση από αυτούς της θρησκευτικής ενότητας, άρα θεωρήθηκαν εχθροί του Κράτους.

Από το τέλος του 3^ο αιώνα και μετά (Διοκλητιανός, Μέγας Κωνσταντίνος) ο ενοποιητικός ρόλος της θρησκείας αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία, μέχρι που το 380 ο Θεοδόσιος Α’ κήρυξε τον πλειοψηφούντα πλέον Χριστιανισμό, ως την επίσημη θρησκεία του Κράτους. Το 392 οι αρχαίες θρησκείες κηρύχθηκαν από τον Θεοδόσιο εκτός νόμου (εξ ου και το «Μέγας»).

Έκανα την παρένθεση για να εξηγήσω για ποιο λόγο μετά την θεολογική ήττα του Νεστορίου αυτός εξορίστηκε (στην Αίγυπτο), ενώ οι οπαδοί του αναγκάστηκαν να καταφύγουν εκτός της αυτοκρατορίας, στην Περσία [2].

Φαίνεται ότι υπήρξε σημαντική εθνική συνιστώσα στην κίνηση των οπαδών του Νεστόριου διότι η πλειονότητα των οπαδών του κατάγονταν από τις συριακές επαρχίες (Σύρος άλλωστε και ο ίδιος στην καταγωγή).

Το ταξίδι του νεστοριανισμού που ακολούθησε, από τα δυτικά σύνορα της Περσικής Αυτοκρατορίας και μέχρι την κινεζική επικράτεια είναι επικό, αλλά θα προσπαθήσω να το περιγράψω με λίγα μόνο λόγια:

Οι νεστοριανοί ενσωματώθηκαν με την προϋπάρχουσα στην Περσία Εκκλησία της Ανατολής, η οποία είχε οργανωθεί ήδη το 410 και είχε αυτοανακυρηχθεί το 424 ως η εθνική εκκλησία της Αυτοκρατορίας των Σασσανιδών [3]. Είναι αξιοσημείωτη η ανεκτικότητα της περσικής αυτοκρατορίας, ειδικά αν συγκριθεί με τη «θεοκρατία» που είχε επιβληθεί στη μεγάλη αντίπαλή της αυτοκρατορία της Δύσης.

Οι πρόσφυγες πρέπει να ήταν υψηλής μόρφωσης, να διέθεταν μεγάλο θεολογικό κύρος αλλά και ισχυρή κοινωνική και πολιτική συνοχή, διότι έγιναν το κυρίαρχο στοιχείο εντός της Εκκλησίας της Ανατολής. Η τελευταία, μετονομάστηκε σε Νεστοριανική Εκκλησία από όλες τις άλλες Ανατολικές Εκκλησίες, Χαλκηδονικές και μη, επίσης και από τη Δυτική Εκκλησία. Ωστόσο, η Εκκλησία της Ανατολής επικύρωσε τη Σύνοδο της Χαλκηδόνος στη Σύνοδο του Μαρ Αββά Α’ το 544.

Οι απόγονοι των πρώτων νεστοριανών προσφύγων διακρίθηκαν στην οικονομία και στις επιστήμες. Ανέλαβαν ακολούθως με ζήλο και ενεργητικότητα ιεραποστολικό έργο σε όλη την γνωστή Ασία, εξαπλώνοντας τον Χριστιανισμό (στην νεστοριανή του εκδοχή, που ήταν και η μόνη που γνώρισε η Ασία μέχρι τις ιεραποστολές των Ιησουιτών το 16^ο αιώνα), στις περιοχές που σήμερα είναι το Ιράκ, το Κουρδιστάν, το Ιράν, η Ινδία, η Κίνα.

Κατάφεραν να εισδύσουν ειρηνικά σε πολυάριθμά και πολύ διαφορετικά έθνη, φυλές, βασίλεια και αυτοκρατορίες και επέτυχαν να προσηλυτίσουνε σε μια ιδιαίτερα σύνθετη και δυσεξήγητη πίστη τόσο διαφορετικές γλωσσικές και εθνοτικές ομάδες. Έγιναν ήρωες της χριστιανικής ομολογίας -έστω και αν κρίνονται αιρετικοί- μέσα από την πειθώ του λόγου και του ήθους τους.

Την απώτατη επέκτασή της η Εκκλησία της Ανατολής την γνώρισε τον 13ο και 14ο αιώνα υπό τη Μογγολική Αυτοκρατορία, όταν το ιερατείο της μπορούσε να κινείται ελευθέρα στο αχανές μογγολικό κράτος και ασκώντας μεγάλη επιρροή στο Μογγολικό δικαστήριο (άλλοι που θεωρούνται άγριοι από τους Ευρωπαίους, αλλά -εν τούτοις- δέχονταν ευμενώς την επιρροή χριστιανών στα ανώτερα κλιμάκια του Κράτους τους).

Έκτοτε όμως η πορεία έγινε φθίνουσα και ταχέως. Το μεγάλο χτύπημα δόθηκε με τις εισβολές του Ταμερλάνου, σχεδόν μέχρις εξαφάνισης.

Σήμερα οι εκκλησίες που αποτελούν παραφυάδες της αρχικής Νεστοριανής Εκκλησίας -γιατί υπήρξαν διασπάσεις μεταξύ τους- βρίσκονται κυρίως στην Άνω Μεσοποταμία (σημερινό Βόρειο Ιράκ, Κουρδιστάν) και στην ακτή Μαλαμπάρ της Ινδίας (πολιτεία Κεράλα).

Στην Ινδία οι νεστοριανοί αναμίχθηκαν με τους προϋπάρχοντες Θωμαϊστές, οι οποίοι πιστεύουν στην παράδοση ότι ο Απόστολος Θωμάς ίδρυσε την πρώτη εκκλησία στην Ινδία το 52 μ.Χ. (βλ. την άλλη μου δημοσίευση: Απόστολος Θωμάς: λογικός και θαρραλέος, όχι άπιστος!).

Ο μεσοποταμιανός κλάδος δεν αριθμεί σήμερα πάνω από 1 εκ. πιστούς, αλλά ο ινδικός κλάδος είναι σαφώς πολυπληθέστερος (μαζί με τους Θωμαϊστές, ίσως πάνω από 20 εκ).

Επιστρέφουμε πίσω στο νησί Χάργκ. Σ’ αυτή τη γωνιά του Περσικού Κόλπου ρίζωσε για αιώνες μια κοινότητα νεστοριανών, λαϊκών και μοναχών.

Τα ερείπια της μονής, περίπου 100 Χ 85 μ., περιλαμβάνουν το καθολικό, 19 κελιά, βιβλιοθήκη και αυλή.

Δεν πρέπει να ήταν διόλου ευκαταφρόνητη αυτή η μοναχική κοινότητα. Αυτό που εντυπωσιάζει είναι ότι, παρότι κτίστηκαν γιγάντιες πετρελαϊκές εγκαταστάσεις σε όλο το νησί, ακόμα και δίπλα στα ερείπια, το ιρανικό κράτος του Σάχη αρχικά, αλλά και οι κατοπινοί Αγιατολλάχ (αν μην τους κατηγορούμε ως αδιάλλακτους φανατικούς ισλαμιστές, όπως οι Ταλιμπάν ή οι ουαχαμπιστές Σαουδάραβες), διατήρησαν τον αρχαιολογικό χώρο σε αξιοπρεπέστατη κατάσταση.

Το Χάργκ στάθηκε καταφύγιο, πνευματικό και φυσικό, για μια μεγάλη και ένδοξη ομάδα αρχαίων χριστιανών, που όχι μόνον δεν απαρνήθηκαν την πίστη τους αλλά τη μεταλαμπάδευσαν σε μια απέραντη έκταση, η οποία, μέχρι τον 14^ο αιώνα, ήταν πολύ μεγαλύτερη γεωγραφικά από ό,τι είχε καταφέρει (μέχρι την εποχή των Ανακαλύψεων) η ορθόδοξη χριστιανική Εκκλησία, αυτή που τους είχε αποκηρύξει πίσω το 431.

Χάρηκα πολύ που μέσα στη φασαρία του πολέμου μου ανοίχτηκε ένα τόσο ενδιαφέρον παράθυρο στη γνώση!

Σημειώσεις: 

[1]: Πρέπει να θεωρείται βέβαιο ότι η ελληνική γλώσσα μιλήθηκε για αιώνες στο νησί κατά την εποχή των Σελευκιδών. Αντίθετα, η λειτουργική γλώσσα της πρώτης Νεστοριανής Εκκλησίας — δηλαδή της Ανατολικής Εκκλησίας (Church of the East) — ήταν η ανατολική συριακή (East Syriac), δηλαδή μία μορφή της κλασικής συριακής γλώσσας.

Η τεκμηρίωση προκύπτει από το γεγονός ότι η Εκκλησία αυτή χρησιμοποιούσε ήδη από τους πρώτους αιώνες τον Ανατολικό Συριακό Τύπο (East Syriac Rite)· πρόκειται για τη λειτουργική παράδοση που περιλαμβάνει την αρχαιότατη Αναφορά των Αποστόλων Αδδαΐ και Μαρί και χρησιμοποιεί συστηματικά τη συριακή γλώσσα στην ανατολική της μορφή. [nestorianchurch.com]

[2]: Ο πολιτισμένος κόσμος βρισκόταν μέχρι το τον 10^ο αιώνα ανατολικά της Μεσογείου. Η Ανατολή (η ανατολική πλευρά της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και οι χώρες ανατολικότερά τη,ς όπως η Περσική Αυτοκρατορία) ήταν πιο πυκνοκατοικημένη, πιο αναπτυγμένη οικονομικά και πολύ πιο μορφωμένη. «Ex oriente lux» έλεγαν οι Ρωμαίοι και δεν εννοούσαν μόνο τις ακτίνες του ήλιου.

[3]: Σύμφωνα με την παράδοσή της, η Εκκλησία της Ανατολής ιδρύθηκε από τον Απόστολο Θωμά τον πρώτο αιώνα. Η θρησκευτική της ιεροτελεστία ήταν ανατολικοσυριακού λατρευτικού τύπου που χρησιμοποιεί τη Θεία Λειτουργία των Αγίων Θαδδαίος και Μάρης.

[4]: οι επισκοπές της Εκκλησίας της Ανατολής παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό περιορισμένες στην Άνω Μεσοποταμία και στους Θωμαϊστές στη μαλαβαρική ακτή (σημερινή Κεράλα, Ινδία). Έγιναν διαιρέσεις μέσα στην ίδια την εκκλησία, αλλά μέχρι το 1830 παρέμειναν δύο ενιαία πατριαρχεία και ξεχωριστές εκκλησίες: η Ασσυριακή Εκκλησία της Ανατολής και η Καθολική Εκκλησία των Χαλδαίων (μια Ανατολική Καθολική Εκκλησία σε κοινωνία με την Αγία Έδρα). Η Αρχαία Εκκλησία της Ανατολής χωρίστηκε από την Ασσυριακή Εκκλησία της Ανατολής το 1968. Το 2017, η Καθολική Εκκλησία των Χαλδαίων είχε περίπου 628.405 μέλη και η Εκκλησία της Ανατολής των Ασσυρίων 323.300, ενώ η Αρχαία Εκκλησία της Ανατολής είχε 100.000. Αυτό δεν λαμβάνει υπόψη τους Θωμαϊστές, οι οποίοι έχουν επίσης διαιρεθεί σε πολλά διαφορετικά δόγματα, συμπεριλαμβανομένων δύο καθολικών της Ανατολικής Συρίας και αρκετών άλλων Συριακών Ορθοδόξων κλάδων (Πηγή Wikipedia).

Πηγές: 

Νεστόριος - Βικιπαίδεια

Νεστοριανισμός - Βικιπαίδεια

Εκκλησία της Ανατολής - Βικιπαίδεια

Ασσυριακή Εκκλησία της Ανατολής - Βικιπαίδεια

Ο Χριστιανισμός και οι αιρέσεις των πρώτων αιώνων της ύπαρξής του

Χριστιανισμός στην Ινδία - Βικιπαίδεια

Qanat - Wikipedia

Kharg Island - Wikipedia