Πέτρος ο Κρητικός, κονκισταδόρ εξ Ηρακλείου ορμώμενος
Υπάρχουν πολλές αναφορές στην ελληνική διαδικτυακή αρθρογραφία για τον «Πέτρο τον Κρητικό» (ισπανιστί: Pedro de Candía, προφορά: Πέδρο δε Κανδία), ο οποίος ήταν ένας από τους πιο στενούς και τολμηρούς συνεργάτες και συμπολεμιστές του Φρανθίσκο Πιθάρρο, του κατακτητή του Περού.
Παντού στην ελληνική αρθρογραφία και βιβλιογραφία, ο Πέτρος αναφέρεται με καμάρι, σαν ένας από τους πρώτους και σημαντικότερους Έλληνες που πάτησαν πόδι στη Νότια Αμερική, ακριβώς λόγω του κρίσιμου ρόλου του στην κατάκτηση του Περού, ως έμπιστος σύντροφος και ένας απο τους υπαρχηγούς του Πιθάρρο.
Πρωτοδιάβασα για την ιστορία του Πέτρου στο βιβλίο του Φώτη Κόντογλου «Αδάμαστες Ψυχές» (Αστήρ 1962), όπου του αφιερώνεται ένα σημαντικό κεφάλαιο (σελ. 104-118). Ο Κόντογλου λέει ότι είχε αναδιφήσει σε αρχεία και σχετική βιβλιογραφία, ώστε να μπορέσει ν’ ανασυνθέσει αξιόπιστα τις περιπέτειες και τον θάνατο του Πέτρου στο Περού. Η περιπέτεια και η ριψοκίνδυνη προσωπικότητα του Πέτρου ενέπνευσε ιδιαίτερα τον Κόντογλου, ώστε να τον απεικονίσει με τη φαντασία του (η εικόνα στο «σαλόνι» της δημοσίευσης).
Πολλές από τις λεπτομέρειες που αναφέρω κατωτέρω έχουν παρθεί από την αφήγηση του Κόντογλου, ο οποίος -κρίνοντας από τον χαρακτήρα ως καλλιτέχνη και συγγραφέα- πρέπει να έκανε σοβαρή έρευνα και να μετέφερε τα ευρήματά του στο βιβλίο του με αξιοπιστία και συγγραφική ακεραιότητα, χωρίς δηλαδή «φουσκώματα» και φανταστικές ιστορίες, προς εντυπωσιασμό του ελληνόφωνου αναγνώστη. Τα όσα γράφω εδώ είναι επίσης σε συμφωνία με την περιγραφή που δίνεται στη σοβαρότερη και πληρέστερη πηγή, που είναι η ισπανόφωνη Wikipedia (παρακάτω «το ισπανόφωνο λήμμα»), καθώς και με το αγγλικό λήμμα της Wikipedia [1].
Τα δικά μου συμπεράσματα για την καταγωγή και τη δράση του Πέτρου, τα οποία παραθέτω κατωτέρω, δεν αντιφάσκουν με αυτές τις πηγές και προσπαθούν να είναι -τουλάχιστον- εύλογα.
Με πολύ συντομία: ο Πέτρος/Pedro με το επώνυμο De Candía, που σήμαινε ότι καταγόταν από το Ηράκλειο (Χάνδακα) της Κρήτης, συνόδεψε τον κατακτητή του Περού Φρανθίσκο Πιθάρρο στη δεύτερη και στην τρίτη εκστρατεία του τελευταίου για την κατάκτηση της Αυτοκρατορία των Ίνκα. Ο Πέτρος ήταν από τα κομβικά πρόσωπα αυτής της κοσμοϊστορικής τυχοδιωκτικής περιπέτειας και το όνομά του έγινε διάσημο από τα χρονικά της αποστολής. Γι' αυτό και προσέλκυσε το ενδιαφέρον Ελλήνων ιστορικών και συγγραφέων, όπως του Κόντογλου, αλλά και άλλων.
Ο Πέτρος είχε αποκτήσει την απόλυτη εμπιστοσύνη του Πιθάρρο δείχνοντας τον τολμηρό και αποφασιστικό του χαρακτήρα σε δύο διάσημα περιστατικά της περιπέτειας της κατάκτησης του Περού, ήδη κατά τη δεύτερη εξερευνητική-κατακτητική αποστολή που επιχείρησε ο Πιθάρρο μαζί με τον Ντιέγο δε Αλμάγκρο (Diego de Almagro) μεταξύ 1527-1528.
Προσπαθώντας να εξερευνήσουν τη δυτική αμερικανική ακτή, από τον Παναμά και προς νότια μέχρι τις ακτές του σημερινού Περού, οι δύο κονκισταδόρες διαχώρισαν τα πλοία τους. Ο Πιθάρρο (με τον Πέτρο στο πλοιο του) προχώρησε νοτιότερα, ενώ ο Αλμάγκρο επέστρεψε στον Παναμά για ενισχύσεις. Τον Ιούνιο του 1527, ξεμένοντας από εφόδια, ο Πιθάρρο αποφάσισε να περιμένει τις ενισχύσεις πριν προχωρήσει παρακάτω, διαμένοντας για μήνες στο νησί Isla de Gallo (το Νησί του Κόκκορα). Οι συνθήκες διαμονής τους ήταν απελπιστικές και όταν έφτασε το πλοίο από τον Παναμά, με εντολή όμως από τον Κυβερνήτη όχι για συνέχιση της αποστολής αλλά για επιστροφή, oι περισσότεροι κακοπαθημένοι στρατιώτες ζήτησαν να επιστρέψουν στον Παναμά.
Εκεί διαδραματίστηκε μια περίφημη σκηνή αποφασιστικότητας, όπου ο Πιθάρρο τράβηξε μια γραμμή με το ξίφος του στην άμμο και κάλεσε να την περάσουν μακρυά του όσοι θέλουν να γυρίσουν στον Παναμά και να μείνουν έτσι φτωχοί και άσημοι. Μόνο δεκατρείς πολεμιστές έμειναν μαζί με τον Πιθάρρο, δημιουργώντας το θρύλο των «Δεκατριών Ξακουσμένων» («Los trece de la fama», «the Famous thirteen»), μια χούφτας τυχοδιωκτών (τυχοκυνηγούς τους λέει ο Κόντογλου), αποφασισμένων να κατακτήσουν μίαν ολόκληρη Αυτοκρατορία περισσότερο με τη δύναμη της θέλησης, παρά με τον αριθμό ή με τα όπλα τους. Ο Πέτρος ήταν ένας από τους Δεκατρείς Ξακουσμένους! Τη δραματική σκηνή απεικονίζει στην ελαιογραφία της εισαγωγικής μας φωτογραφίας, ο Juan Lepiani.
Αυτοί οι σκληροτράχηλοι «Δεκατρείς» προχώρησαν πιο νότια και έφτασαν σε ένα νησί γεμάτο φίδια, φαρμακερά ζωύφια, μόνιμη βροχή και υγρασία, Γι’ αυτό ο Πιθάρρο το ονόμασε Γοργόνα (Gorgona) [2]. Έμειναν εκεί 7 μήνες, φτάνοντας στα όρια της εξάντλησης και του λιμού. Για καλή τους τύχη (όχι των Ίνκα...) έφτασε εκεί ο Αλμάγκρο με άνδρες και προμήθειες. Ενισχυσμένοι έτσι, ξεκίνησαν πάλι για την απέναντι ηπειρωτική ακτή και κάποια στιγμή του 1528 έφτασαν στο λιμάνι-φρούριο των Ίνκα, Tumbes (κοντά στα σημερινά σύνορα μεταξύ Εκουαδόρ και Περού). Επειδή ήταν σχετικά λίγοι, δίσταζαν να εισέλθουν στην πόλη, η οποία είχε καλοντυμένους κάτοικους με φανερά ανεπτυγμένο πολιτισμό. Τότε, ο Πέτρος προθυμοποιήθηκε να μπει στην πόλη μόνος αυτός, φορώντας τον πλήρη και εντυπωσιακό στρατιωτικό εξολισμό των Ισπανών, τη σιδερένια πανοπλία, το ξίφος και το αρκεβούζιό του, για να συναντήσει μόνος τους άρχοντες της πόλης [3]. Είπε στον Πιθάρρο ότι αν χανόταν, τότε θα μπορούσαν τουλάχιστον οι υπόλοιποι να επιστρέψουν στον Παναμά.
Η ιστορική παράδοση -όπως τη διηγήθηκε μάλλον ο Πέτρος και την επιβεβαίωσαν μετά οι ντόπιοι ως μάρτυρες- μιλά για την καταλυτική επίδειξη της δύναμης του αρκεβούζιου που έκανε ο Πέτρος στους ντόπιους. Τέτοια καταστροφική δύναμη όπλου, μαζί με τον φοβερό του κρότο, δεν είχαν ξαναδεί και ξανακούσει οι Ίνκα της πόλης. Αμέσως πείστηκαν για την ανωτερότητα των ισπανικών όπλων και για τη δύναμη αυτών που κατείχαν τέτοια καταστροφική ισχύ. Επέτρεψαν στον Πέτρο να επισκεφτεί τα κύρια κτίρια της πόλης, όπου αυτός έμεινε έκθαμβος από τη διακόσμηση στα δημόσια κτίρια και από τον πλούτο των χρυσών αναθημάτων του Ναού του Ήλιου.
Ο Πέτρος έκανε και ένα πρόχειρο σχέδιο της πόλης πάνω σε ένα ύφασμα που του έδωσαν ως δώρο οι ντόπιοι. Γύρισε πίσω σώος και διηγήθηκε στους συντρόφους για τα πλούτη που περίμεναν τους Ισπανούς κονκισταδόρες, όταν αυτοί θα ρίχνονταν πάνω στην πόλη προς «απαλλοτριώσή τους» υπέρ του Ισπανού Βασιλιά. Απέναντι σε τ9όσο οργανωμένη κοινωνία και σε τόσο ισχυρό κράτος στα ενδότερα, όπως το περιέγραψαν οι ντόπιοι, η ολιγανδρία της αποστολής δεν επέτρεπε τη συνέχισή της. Αποφάσισαν να επιστρέψουν στον Παναμά, ώστε να οργανώσουν δυνατότερη, πιο καλά εξοπλισμένη και πολυαριθμότερη αποστολή.
Αυτά τα δύο περιστατικά στα οποία πρωταγωνίστησε ο Πέτρος στη δεύτερη αποστολή, τον έκαναν στενό συνεργάτη του Πιθάρρο και έναν από τους υπαρχηγούς του. Ο Πιθάρρο πήρε μόνον αυτόν μαζί του στην Ισπανική Αυλή, όταν επισκέφτηκε τον βασιλιά Κάρολο Κουίντο με σκοπό να πάρει την άδειά του, τη βασιλική χορηγία αλλά και τη βασιλική Διομολόγηση (Capitulacion), το νομικό κείμενο που περιέγραφε τα μελλοντικά δικαιωμάτά του Πιθάρρο στη διακυβέρνηση και στην εκμετάλλευση του προς κατάκτηση «Μπιρού».
Μάλιστα, τα χρονικά αναφέρουν ότι η παρουσία του Πέτρου στην Ισπανική Αυλή ήταν αποφασιστική. Ήταν η ευφράδεια και η παραστατικότητα της διήγησής του Πέτρου (ο Πιθάρρο ήταν αγράμματος και κάπως αγροίκος για την Αυλή), οι οποίες έπεισαν το Συμβούλιο του Βασιλιά να αδειοδοτήσει την τρίτη και αποφασιστική κατακτητική αποστολή. Το σημείο κάμψης των αμφιβολιών του Συμβουλίου, ήταν όταν ο Πέτρος ανέσυρε και έδειξε το ύφασμα με το σχέδιο της Tumbes. Το σχέδιο με τα επιβλητικά πέτρινα δημόσια κτίρια και την αστική της χωροταξία της πόλης προκάλεσε μεγάλη εντύπωση στους Ισπανούς αυλικούς, οι οποίοι αρχικά νόμιζαν ότι στο Περού είχαν να κάνουν με πρωτόγονους ιθαγενείς.
Το τρίτο περιστατικό όπου ο Πέτρος έχει αποφασιστική συμμετοχή στην κατάκτηση του Περού ήταν η δραματική στιγμή της σύλληψης του Αυτοκράτορα των Ίνκα, Αταουάλπα στην Καχαμάρκα, τον Νοέμβριο του 1532.
Ο Πέτρος είχε κρίσιμη στρατιωτική συμμετοχή στην τρίτη αποστολή, χρισμένος από τον ίδιο τον Βασιλιά ως επικεφαλής του «πυροβολικού», των αρκεβούζιων δηλαδή και των κανονιών, που ήταν το πιο φοβερό όπλο των Ισπανών (ακόμη πιο τρομακτικά βέβαια ήταν τα άλογά τους). Ακροβόλησε κατάλληλα τους σκοπευτές και όταν ο Πιθάρρο έδωσε το σύνθημα της εφόδου, αυτοί έριξαν «στο ψαχνό». Κάποια πυροβόλα δεν εκυπρσοκρότησαν, αλλά όσα πήραν φωτιά έκαναν την ψυχολογική ζημιά που περίμεναν οι Ισπανοί. Οι καημένοι οι Ίνκα [4] δεν καταλάβαιναν από πού τους έρχονται οι θανάσιμες λαβωματιές. Μέσα στην κόλαση των ομοβροντιών τις οποιες άκουγαν για πρώτη φορά, πανικοβλήθηκαν και διαλύθηκαν κατατρομαγμένοι.
Ο Αταουάλπα συνελήφθη σχεδόν παγωμένος από την έκπληξή του, παραλυμένος πάνω στο θρόνο του. Παρά το ότι τήρησε την υπόσχεση να διατάξει να φέρουν οι υπήκοοί του τα λύτρα της απελευθέρωσής του (οι Ισπανοί απαίτησαν να γεμίσουν με χρυσά σκεύη ένα τεράστιο δωμάτιο, 5Χ7 μέτρα, μέχρι την οροφή του και... το δωμάτιο γέμισε!), οι ορκοπάτες (παράσπονδοι) Ισπανοί [5] τον στραγγάλισαν τον Ιούλιο του 1533, ώστε να συντρίψουν προκαταβολικά την ενδεχόμενη αντίσταση των Ίνκα υποστηρικτών του.
Ως ένας από τους πιο υψηλόβαθμους και έμπιστους αρχηγούς του Πιθάρρο, ο Πέτρος πήρε τεράστιο μερίδιο από το θησαυρό του Αταουάλπα. Ήταν επίσης μεταξύ των πρώτων Ισπανών αρχηγών που έφτασε τον Φεβρουάριο του 1534 στην πρωτεύουσα των Ίνκα, Κούσκο. Σύντομα, διορίστηκε τιμητικά από τον Πιθάρρο ως πρώτος δήμαρχος της πόλης, μετά την επανίδρυσή της από τους Ισπανούς.
Πήρε γαίες, σκλάβους και περουβιανές παλλακίδες για την καλοπέρασή του. Ο βασικός χρονικογράφος της ιστορίας του Πέτρου, ο Inca Garcilaso de la Vega [6], γράφει ότι ο Πέτρος απέκτησε έναν γιο με μια πριγκίπισσα των Ίνκα, με τον οποίο ο χρονικογράφος έγινε αργότερα συμμαθητής του στο σχολείο του Κούσκο. Από αυτόν τον γιο προκύπτει η μαρτυρία στο χρονικό του de la Vega για την εντυπωσιακά ρωμαλέα κατασκευή τού πατέρα [7].
Μετά την κατάλυση της εξουσίας του Αταουάλπα και της Αυτοκρατορίας των Ίνκα, η συνοχή των Ισπανών χαλάρωσε και στο τέλος διαλύθηκε πλήρως. Οι δύο πρωτοκαπεταναίοι, ο Αλμάγκρο και ο Πιθάρρο, ήρθαν σε σύγκρουση για την εξουσία και για το τεράστιο κούρσο. Για τα επόμενα δέκα χρόνια οι δύο φατρίες τους αλληλοσκοτώνονταν. Όλοι οι Ισπανοί, καπεταναίοι και παλληκάρια, ψήνονταν κυριολεκτικά στον «πυρετό του χρυσού». Ο καθένας τους ξεχωριστά και όλοι μαζί βρίσκονταν σε παροξυσμό, αναζώντας φρενιτωδώς ακόμα περισσότερο χρυσό, νέους και μεγαλύτερους θησαυρούς. Ήταν έτοιμοι να αλληλοσπαραχθούν για μια κρυφή πληροφορία, για μια «άδικη μοιρασιά», για μια παρατυπία στο ζύγι...
Μια από τις ερωμένες του Πέτρου, γράφει ο Κόντογλου, του είπε για μια χώρα του νότου με τ' όνομα Ambaya, όπου υπήρχε -λέει- το περισσότερο χρυσάφι. Ήταν ίσως βαλτή από τον Ερνάντο Πιθάρρο [8], αδερφό τού Κυβερνήτη, Φρανθίσκο Πιθάρρο. Ο Ερνάντο ήθελε να παραγκωνίσει τον Πέτρο, ο οποίος απολάμβανε υψηλό προσωπικό κύρος στον στρατό (ήταν άλλωστε μέσα στους «Δεκατρεις Ξακουσμένους») και είχε -ακόμα- την εκτίμηση του αδερφού του.
Ο Πέτρος τσίμπησε το δόλωμα (μέσα σε τέτοιο κλίμα απληστίας, πώς να αντισταθείς;). Ρευστοποίησε την περιουσία του, δανείστηκε και από πάνω, μισθώνοντας ένα απόσπασμα 300 ένοπλων Ισπανών προς ανακάλυψη και κατάκτηση της Ambaya. Συμπεριέλαβε επίσης πολυάριθμους ντόπιους ως βοηθητικούς και το 1538 ξεκίνησε να κουρσέψει την απατηλή χώρα των θησαυρών («…τράβηξε σαν καινούργιος Ιάσονας για νά’ βρει το χρυσόμαλλον δέρας», γράφει ο Κόντογλου).
Κατεβαίνοντας από τα υψίπεδα και μπαίνοντας στη ζούγκλα, οι Ισπανοί αποδεκατίστηκαν από το κλίμα και τις κακουχίες. Όσοι επέστρεψαν, ταλαιπωρημένοι και με αδεινά χέρια, κατηγορούσαν τον Πέτρο για την αποτυχία, ενώ αυτός με τη σειρά του έψεγε τον Ερνάντο Πιθάρρο, ότι επίτηδες τον ξαπόστειλε σε καταστροφική εκστρατεία, για να τον ξεφορτωθεί. Όταν ο Ερνάντο σκότωσε ένα πρωτοπαλίκαρο του Πέτρου, ο τελευταίος έγινε οριστικά εχθρός της φατρίας των Πιθάρρο.
Λίγο αργότερα, πάντα εντός του1538, ο Ντιέγο δε Αλμάγκρο σκοτώθηκε κατά την εμφύλια μάχη των Las Salinas, ηττημένος από τη φατρία των Πιθάρρο. Αμέσως μετά, ο γιος του Αλμάγκρο με τον ίδιο όνομα (Ντιέγο δε Αλάγκρο, ο νέωτερος) ανέλαβε την αρχηγία της παράταξης του πατέρα του και ξεκίνησε τις προετοιμασίες για τη ρεβάνς με τους Πιθάρρο. Στο νέο επεισόδιο της εμφύλιας διαμάχης, το 1542, ο Πέτρος πήρε τώρα το μέρος του Αλμάγκρο, εκδικούμενος και αυτός τους Πιθάρρο. Μάλιστα, ως ειδικός του πυροβολικού [9], ήταν η μεγάλη ελπίδα του Αλμάγκρο κατά την αποφασιστική μάχη στο Τσούπας (battle of Chupas, Σεπτ. 1542).
Εκεί όμως βρήκε ο ίδιος o Πέτρος το τέλος του, με τρόπο ατιμωτικό. Θα το διηγηθώ όπως το αναφέρει -με αρκετές λεπτομέρειες- η ισπανόφωνη Wikipedia, γιατί ο Κόντογλου αναφέρει δυστυχώς τα γεγονότα τού τέλους του Πέτρου πολύ αδρά μόνο, αφήνοντας στον αναγνώστη μια κάποιαν απορία: γιατί ο Πέτρος εξήρε τόσο πολύ και τόσο απότομα το μίσος του Αλμάγκρο;
Ο Πέτρος διοικούσε αρκετούς μη Ισπανούς πυροβολητές, τουλάχιστον 16 Έλληνες (κατά το αγγλόφωνο λήμμα) και ίσως Ιταλούς επίσης (αυτό το αναφέρει ο Κόντογλου). Στην κυριολεξία της, η αναφορά μιλά για «Λεβαντίνους», που για τους Ισπανούς θα μπορούσαν να είναι και Έλληνες αλλά και Ιταλοί.
Από μόνη της η εθνική σύνθεση της διμοιρίας των πυροβολητών θα μπορούσε να ενθαρρύνει την καχυποψία: και «ξένοι» ήταν και την ευμετάβλητη ψυχολογία του μισθοφόρου κουβαλούσαν. Προς επιβεβαίωση των αμφιβολιών, την παραμονή της μάχης ο Πέτρος έλαβε ένα γράμμα από τον γαμβρό του (su yerno), ο οποίος ονομαζόταν Αγαμέμνων, «…Έλληνας, όπως και αυτός (griego, como él)», με την προτροπή να στήσει εσφαλμένα τα πυροβόλα του κατά την επικείμενη μάχη, ώστε να αστοχήσουν. Ο Πέτρος έκρινε πως οι φρουροί θα είχαν διαβάσει την επιστολή και γι΄ αυτό την παρουσίασε ο ίδιος στο συμβούλιο των λοχαγών του Αλμάγκρο, ώστε να διαλύσει εξ αρχής τις εύλογες υποψίες. Χωρίς αποτέλεσμα όμως, όπως φάνηκε την άλλη μέρα.
Πράγματι, παρ’ ότι είχαν στηθεί σε θεωρητικά πλεονεκτική θέση, όταν η μάχη άρχισε, τα κανόνια βαρούσαν «στον αέρα». Βλέποντας την προκλητική αστοχία, ο ίδιος ο Αλμάγκρο όρμισε έφιππος προς τους πυροβολητές. Ανέβηκε την πλαγιά, εντόπισε τον Πέτρο ανάμεσα στα κανόνια και έξαλλος από θυμό τον διακόντισε. Μετά, έστρεψε ο ίδιος τα κανόνια προς τον εχθρό με το βάρος του σώματός του. Όπως γράφεται στα χρονικά, μετά από αυτή τη μεταστροφή, οι νέες βολές ήταν εύστοχες!
Αλλά οι εχθροί του Αλμάγκρο, οι οποίοι εκπροσωπούσαν τους «κυβερνητικούς», είχαν κατά πολύ ισχυρότερο στρατό και τελικά επικράτησαν. Μετά απόμεγάλη εκατέρωθεν αιματοχυσία, συνέλαβαν και εκτέλεσαν τον ηττημένο Αλμάγκρο.
Η ισπανόφωνη Wikipedia γράφει ότι η ιστορία δεν έχει αποφανθεί αν ο Πέτρος είχε προδώσει τον Αλμάγκρο ή όχι. θα ήταν πάντως χονδροειδές σφάλμα του Πέτρου, να έχει εμφανιστεί σε όλους με το ενοχοποιητικό γράμμα τού γαμπρού του και -εντούτοις- κατά την ώρα της μάχης να επιμείνει στην υποτιθέμενη απιστία του. Εκτός αν νόμιζε ότι με τη σκόπιμη αδράνειά του, η εξέλιξη της μάχης υπέρ των «κυβερνητικών» θα ήταν τόσο άμεση και αποφασιστική, που ο Αλμάγκρο δεν θα είχε χρόνο να αντιδράσει εναντίον του. Πολύ ριψοκίνδυνο ακούγεται, αλλά μήπως δεν ήταν ο Πέτρος άνθρωπος του ακραίου κινδύνου;
Αν αληθεύει ότι ο Αλμάγκρο διόρθωσε μόνος του την πορεία των βλημάτων -και δεν είναι κατοπινό δημιούργημα των απολογητών της παράταξής του-, τότε μάλλον πρόκειται στ΄ αλήθεια για προδοσία του Πέτρου. Αποκλείεται να είχε διαφύγει από τον πολύπειρο πυροβολητή μια τόσο οφθαλμοφανής και εύκολη διόρθωση της πορείας των βλημάτων.
Με αυτόν τον άδοξο και μάλιστα ατιμωτικό τρόπο κατέληξε ένας μεγάλος κονκισταδόρ· ένας από τους «Δεκατρείς Ξακουσμένους»· ένας από τρομερούς τυχοκυνηγούς που επέπεσαν σαν θανατηφόρο βέλος κατευθείαν στην καρδιά της γιγάντιας και κραταιής Αυτοκρατορίας, η οποία κατάρρευσε από την έκπληξή της. Ίδια αποπληξία, από τρομερό και αιφνίδιο κλονισμό.
Ήταν Έλληνας ο Πέτρος;
Τα όσα αφηγηθήκαμε μέχρις εδώ είναι η δραματική ιστορία ενός Pedro de Candía, και μόνον. Γιατί αυτό είναι το μόνο όνομά του το οποίο μας έχει διασωθεί. Είναι ό,τι δήλωσε ο ίδιος στους Ισπανούς ή αυτό που του έδωσαν οι Ισπανοί για να δηλώνεται η ξεχωριστή του καταγωγή («Πέτρος ο Ηρακλειώτης»). Είναι όμως ααυτό το τοπωνικό επίθετο από μόνο του απόδειξη της ελληνικότητας του Πέτρου;
Σίγουρα, γεννήθηκε στην βενετοκρατούμενη Κρήτη· ίσως το 1484, ή περίπου εκεί κοντά. Το De Candía όμως μπορεί να δηλώνει όχι το Ηράκλειο καθαυτό, αλλά όλη την επαρχία της Κρήτης, έτσι όπως την ονόμαζαν οι Βενετοί. Κατά τον ίδιο τρόπο που όλοι οι Ρόδιοι της αποστολής του Μαγγελάνου λέγονταν “de Rodas”.
Ξέρουμε επίσης ότι η πηγή για τη δράση του Πέτρου είναι βασικά μία: το χρονικό του Inca Garcilaso de la Vega, ο οποίος είπαμε ήταν συμμαθητής στο Κούσκο ενός από τους νόθους γιους του Πέτρου.
Ο Κόντογλου με ευθύτητα γράφει: «Δεν μπόρεσα νά’ βρω την αρχή της ζωής του». Μελετώντας επισταμένα τις πηγές για τη δράση του Πέτρου στο Νέο Κόσμο, δεν γίνεται να μην βρήκε σε αυτές τις πηγές κάτι αξιόπιστο για την παιδική του ηλικία και να μην το ανέφερε. Ως ειλικρινής και σεμνός άνθρωπος, μας διαβεβαιώνει για την επιμέλειά του: «Κόπιασα πολύ ως να βγάλω πέρα την ιστορία του και να την ταχτοποιήσω, ψάχνοντας μέσα σε αρχαία βιβλία, γιατί ένα κομμάτι του βρίσκεται εδώ και ένα άλλο αλλού, σαν τα σπασίματα από κανένα αρχαίο αγγείο…». Σίγουρα, ο Κόντογλου έχει διαβάσει το χρονικό του de la Vega και μπορούμε να υποθέσουμε, με ασφάλεια, ότι εκεί δεν περιγράφεται κάτι για την παιδική ηλικία του Πέτρου. Αλλιώς, κρίνω ότι ο Κόντογλου θα το ανέφερε, ακόμα και αν δεν ήταν υποστηρικτικό της ελληνικής του καταγωγής.
Αντίθετα, στο ισπανόφωνο λήμμα της Wikipedia διαβάζουμε ότι ο Πέτρος ήταν γόνος ευγενούς οικογένειας βενετών η οποία είχε εγκατασταθεί στην Κρήτη. Έχασε τους γονείς του σε επιδρομή των Τούρκων κατά του νησιού (το 1487 μάλλον, παρά το ότι το λήμμα γράφει 1467) και μαζί με τα αδέρφια του, Teodoro (ο μεγαλύτερος), Juan Andres, Juan Martin, Caterina Laura (ήταν ακόμη βρέφος), πήγαν όλοι τους στο Castelnuovo της Δαλματίας, το οποίο τότε ανήκε στη Βενετία. Εκεί τους ανέλαβε ένας αδερφός της μητέρας τους, η οποία είχε -γράφεται- αραγωνέζικη καταγωγή.
Αργότερα, ο Πέτρος εγκαταστάθηκε στην Ισπανία και ακολούθησε στρατιωτική καριέρα στον Ισπανικό στρατό. Έλαβε μέρος σε μάχες στη Βόρεια Αφρική μεταξύ 1509 και 1510 (προφανώς, κατά των Βερβερίνων πειρατών και των μουσουλμανικών εμιράτων που υποστηρίζονταν από τους Οθωμανούς). Διακρίθηκε για την τόλμη του, ενώ απέκτησε περιζήτητη ειδίκευση στο πυροβολικό. Το 1525 πολέμησε στη μάχη της Παβία κατά των Γάλλων [10].
Στο ενδιάμεσο, είχε παντρευτεί στην Ισπανία και είχε αποκτήσει παιδιά από το γάμο του εκεί, με μια Ισπανίδα σεβαστής οικογένειας.
Για τις λαμπρές υπηρεσίες του προς το Στέμμα της Καστίλλης, για την στρατιωτική του αξία και για την κρίσιμη εμπειρία του ως πυροβολητή, τον επέλεξαν να πάει το 1526 στον Παναμά μαζί με τον νέο Κυβερνήτη, Pedro de los Rios (ο Παναμάς τότε ονομαζόταν Castilla del Oro de Tierra Firme). Τα υπόλοιπα τα έχουμε διηγηθεί.
Από το ισπανόφωνο λήμμα αναζήτησα επίσης την τύχη των αδερφών του οι οποίοι, καθώς φαίνεται, δεν είχαν ελληνικά ορθόδοξα ονόματα, αλλά καθολικά.
Στο αγγλικό λήμμα γράφεται ότι ο μεγαλύτερος αδερφός Teodoro έγινε καθολικός ιερέας και ιεραπόστολος σε μια περιοχή της σημερινής βόρειας Αργεντινής (Missiones Province). Ο Juan Andres έμεινε στο Κούσκο, ενώ ο μικρότερος, Juan Martin, κατευθύνθηκε στη Χιλή με την αποστολή του Pedro de Valdivia, ιδρυτή του Σαντιάγο. Αυτός εγκαταστάθηκε μόνιμα στη νέα χώρα.
Υπάρχει πάντως αρκετή σύγχυση με τις ημερομηνίες και τα ονόματα, καθώς βρήκα αυτή την ιστοσελίδα, όπου ο Juan Martin αναφέρεται ως γεννηθείς στην Κρήτη (γύρισε πίσω ο Pedro;) το 1511 και ότι δεν ήταν άδερφός αλλά γιος του Pedro de Candía. Ο πατέρας Pedro αναφέρεται ότι ήταν τότε 29 ετών (κοντά στην πιθανή ηλικία του Πέτρου κατά το 1511), αλλά η Ισπανίδα γυναίκα του, Lucia de Garcés García de Paredes, αναφέρεται ως 48 (!) ετών. Σε αυτή την ηλικία όμως, ακόμα και σήμερα, οι γυναίκες δυσκολεύονται πολύ να τεκνοποιήσουν. Μάλλον λοιπόν η εκδοχή της ιστοσελίδας που παρουσιάζει τον Juan Martin ως γιο του Pedro είναι εσφαλμένη.
Συνολικά, από τις διαφορετικές εκδοχές που διάβασα, προσωπικά κρίνω ότι ο Pedro/Πέτρος και η οικογένειά του δεν φαίνεται να είχαν ελληνικές ρίζες, αλλά βενετσιάνικες. Απλά είχαν γεννηθεί στην Κρήτη, πράγμα που δεν τους κάνει αυτόματα Έλληνες Κρητικούς κατά την εθνικότητα. Το όνομα De Candía είναι απλά τοπωνυμικό· δεν είναι εθνικό.
Σ’ εμάς εδώ τους εύπιστους Έλληνες, εδώ όπου τόσο στο διαδίκτυο όσο και σε μεγάλο μέρος της σχετικής βιβλιογραφίας δηλώνεται με απόλυτη σιγουριά ότι ο Κολόμβος ήταν Έλληνας (;!;), έχει επίσης επικρατήσει η άποψη ότι ο Pedro, ήταν… Πέτρος [11]. Γι’ αυτό και εγώ τον ανέφερα μέχρις εδώ στη δημοσίευση ως «Πέτρο».
Ο Κόντογλου δεν αμφισβητεί την ελληνικότητά του. Μάλλον όμως δεν θά ‘πρεπε να περιμένουμε ότι ο τόσο περήφανος για την ελληνική ιδιοπροσωπία καλλιτέχνης και συγγραφέας, θα αμφισβητούσε την ελληνική καταγωγή του Pedro. O Κόντογλου γράφει ότι τα λόγια του Αλμάγκρο, όταν εξαγριωμένος σκότωνε τον Pedro, ήταν: «Γραικέ προδότη, ανάθεμά σε!». Κάτι παρόμοια λόγια («καταραμένε Έλληνα») εμφανίζονται και σε άλλες ελληνικές αποδόσεις του επεισοδίου (βλ. Πηγή 6). Προτιμώ όμως να θεωρώ πιο αξιόπιστη την περιγραφή τού ισπανόφωνου λήμματος, το οποίο μάλλον προκύπτει από το χρονικό του de la Vega. Στο ισπανόφωνο λήμμα η εκδοχή είναι: “ “¡Traidor, por qué me has vendedo!” δηλαδή, «Προδότη, γιατί με πούλησες;».
Το ότι κάποιος αναφερόταν ως de Candía, ή ως de Rodas, ή de Axio, (όπως οι Francisco Albo και Ximon στην αποστολή του Μαγγελάνου) δεν τον κάνει Έλληνα, Κρητικό, Ροδότη ή Χιώτη. Ας μην μπούμε όμως σ’ αυτή τη δημοσίευση σε ζητήματα εθνικής ταυτότητας.
Κρατάμε την πολύ εντυπωσιακή παρουσία των 16 Ελλήνων στο απόσπασμα πυροβολητών που διοικούσε ο Pedro. Κάποιοι από αυτούς θα είχαν σίγουρα πραγματική ελληνική εθνική ταυτότητα. Ο σημαντικός τους αριθμός δείχνει ότι πολλοί άλλοι Έλληνες «τυχοκυνηγοί» είχαν βρεθεί στα λιμάνια της Ισπανίας και της Ιταλίας, είτε ως ναυτικοί είτε ως πρόθυμοι μισθοφόροι στρατιώτες. Μερικοί από αυτούς μπάρκαραν από τους πρώτους για τον Νέο Κόσμο, τον ανεξερεύνητο και τόσα πολλά υποσχόμενο.
Το γεγονός ότι ο Pedro είχε γεννηθεί στην βενετοκρατούμενη Κρήτη, τον έκανε πάντως αρκετά Έλληνα ώστε να διατηρεί με περηφάνεια το επώνυμο de Candía και μ’ αυτό να προσελκύει κοντά του και άλλους Έλληνες, οι οποίοι αισθάνονταν μαζί του οικειότητα εθνικής καταγωγής. Ο γαμπρός του, ο Αγαμέμνων, (αυτός που του έστειλε τη μοιραία επιστολή), ίσως επίσης ένιωθε ότι είχε σύζυγο μιαν ελληνοπούλα κόρη...
Αυτή και μόνο η σχέση ταυτότητας του Πέτρου με την Ελλάδα, πρέπει να μας είναι αρκετή!
Σημειώσεις:
[1]: Δυστυχώς, το ελληνικό λήμμα έχει σοβαρά λάθη, ενώ δεν είναι καθόλου περιεκτικό.
[2]: Το όνομα δόθηκε στο επικίνδυνο και καταραμένο νησί από το κεφάλι της Μέδουσας που είχε φίδια αντί για μαλλιά και ήταν γι' αυτό αποτρόπαιο. Η σημασία για μας εδώ είναι ότι ο Πιθάρρο, γεννημένος και μεγαλωμένος στη μεσαιωνική Ισπανία και αμόρφωτος από εγκύκλια παιδεία, ίσως γνώριζε ελληνική μυθολογία!
Δύσκολη υπόθεση αυτή μια και ο Κόντογλου γράφει πως ο Πιθάρρο φύλαγε γουρούνια στα νιάτα του και ούτε το όνομά του δεν ήξερε να γράφει. Το διασταύρωσα με την αγγλική Wikipedia και όντως, από καταγωγή και μόρφωση, ο Πιθάρρο βρισκόταν στο κατώτατο επίπεδο. Είχε όμως «μεγάλη παλληκαριά», γράφει ο Κόντογλου, «και κείνο το σπουδαίο χάρισμα να μπορεί να κυβερνά ανθρώπους και μάλιστα τους πιο δυσκολοκυβέρνητους»…
Αλλά ακόμα και αν δεν ήταν ο Πιθάρρο που έδωσε την χαρακτηριστική ονομασία στο νησί, τότε ήταν κάποιος άλλος έστω, κάποιος πιο μορφωμένος ανάμεσα στους «Δεκατρείς Ξακουσμένους» (μήπως ο Pedro/Πέτρος;), πράγμα το ίδιο εντυπωσιακό για το συμπέρασμά μας.
[3]: Οι μαρτυρίες των κατοπινών χρονικογράφων μιλάνε για άντρα εξαιρετικά μεγαλόσωμο και ρωμαλέο στην κατασκευή.
[4]: Ο Ίνκα, οι Ίνκα: άκλιτο είναι, ας μην πιθηκίζουμε τους αγγλοσάξωνες.
[5]: Οι φανατικοί θρησκόληπτοι, όπως οι τότε καθολικοί Ισπανοί και όπως σήμερα πολλοί φανατικοί Μουσουλμάνοι, δεν θεωρούν ιερό τον όρκο προς έναν αλλόθρησκο.
[6]: Ιnca Garcilaso de la Vega: Historia General del Perú o Segunda parte de los Comentarios Reales.
[7]: ”…que con ser de once o doce años, tenía dos tantos cuerpo que su edad requería…”: «…ο οποίος, παρά το γεγονός ότι ήταν έντεκα ή δώδεκα ετών, είχε διπλάσιο σώμα από αυτό που απαιτούσε η ηλικία του…».
[8]: Στην τρίτη του αποστολή, ο Φρανθίσκο Πιθάρρο, έφερε μαζί τους και τα αδέρφια του, Γκονσάλο Πιθάρρο, Ερνάντο Πιθάρρο, Χουάν Πιθάρρο, Μαρτίν Ντε Αλκάνταρα (άλλα ετεροθαλή, άλλα όχι). Όλοι αυτοί σκοτώθηκαν τα επόμενα χρόνια στον εμφύλιο πόλεμο με την φατρία του Αλμάγκρο. Ο ίδιος ο αρχηγέτης της οικογένειας Φρανθίσκο Πιθάρρο σκοτώθηκε το 1541 στη Λίμα, την οποία είχε ιδρύσει ως νέα πρωτεύουσα του Περού, σε επιδρομή των Αλμαγκρινών μέσα στο παλάτι του.
[9]: Αρχικά νόμιζα ότι οι Ισπανοί είχαν καταφέρει τον άθλο να σύρουν κανόνια από την παραλιακή ζώνη μέχρι πάνω στα υψίπεδα του Περού, σε χιλιάδες μέτρα υψόμετρο, τραβώντας μέσα από στενά μονοπάτια, με τα βάραθρα να χάσκουν χιλιάδες μέτρα από κάτω τους. Όμως διάβασα αργότερα ότι τα κανόνια χύθηκαν εκεί πάνω, στα υψίπεδα, μετά από ειδική άδεια του Βασιλιά - την οποία είχε λάβει ο Πέτρος, ως εξειδικευμένος στα πυροβόλα και ως αρχηγός του πυροβολικού. Μαθαίνουμε από αυτό επίσης, ότι δεν μπορούσε ο καθένας να φτιάχνει ή να αποκτά αυτά τα κρίσιμα όπλα της νίκης.
[10]: Στο ελληνικό λήμμα γράφεται ότι πολέμησε «κατά των Τούρκων στην Ιταλία». Αυτό θέλει κάποια επεξήγηση και ίσως είναι ανακρίβεια. Οι Τούρκοι προσπάθησαν αρκετά να επιτεθούν σε ιταλικό έδαφος. Απέκτησαν, προσωρινά μόνο, δύο προγεφυρώματα: στο Οτράντο το 1480 και στο Μπρίντεζι το 1537. Οι χρονολογίες δηλώνουν ότι ο Πέτρος σίγουρα δεν πολέμησε με το στρατό που απώθησε τους Τούρκους στις δύο αυτές εισβολές. Επειδή υπάρχουν και άλλα λάθη στο ελληνικό λήμμα (γράφεται π.χ. ότι έγινε δήμαρχος της Λίμα, ενώ ήταν ο πρώτος Δήμαρχος του «νέου» Κούσκο, της πόλης που επανίδρυσαν οι Ισπανοί), η αξιοπιστία του είναι χαμηλή.
[11]: Μια ακραία μορφή περιγραφής (μυθοπλασίας;) της καταγωγής και των παιδικών χρόνων του Πέτρου (ο οποίος μάλιστα γράφεται ότι λεγόταν Πέτρος Τζανακάκης ή Τζαναδάκης), δίνεται από τον κο Στέφανο Μίλεση στη Μηχανή του Χρόνου (βλ. Πηγή 5). Εκεί διαβάζουμε μια παραμυθένια ιστορία, η οποία ακολουθεί ένα κλασσικό στερεότυπο: ένα μικρό ορφανό αλλά ατίθασο αγόρι απάγεται στην Κρήτη από πειρατές. Με μυθιστορηματικό τρόπο, από τα σκλαβοπάζαρα καταλήγει στο περιβάλλον ενός ισχυρού Ισπανού ιεροεξεταστή, ο οποίος τον προσηλυτίζει στον καθολικισμό. Γίνεται με αυτόν τον τρόπο ένα είδος «καθολικού γενίτσαρου» στον Ισπανικό στρατό (έτσι, για να τονίζεται πάντα το ελληνικό υπόβαθρο της καταγωγής, έστω και αν βρίσκεται στην δούλεψη ξένων δυνάμεων· έστω και αν αλλαξοπίστησε...). Ακολουθεί η ταχεία ανέλιξή του στον Ισπανικό στρατό κ.λπ. κ.λπ.
Απορώ όμως: πού βρήκε ο κος Μίλεσης τα σχετικά στοιχεία, τα οποία δεν τα βρήκαν τόσοι άλλοι, είτε ισπανόφωνοι ιστορικοί, είτε ο Κόντογλου; Πάντως, στην ιστοσελίδα δεν αναφέρονται οι σχετικές πηγές.
ΥΓ: Για όσους θέλουν να διαβάσουν κάτι περισσότερο, βρήκα δύο βιβλία για τον Πέτρο (αλλά κανένα για τον Pedro...), τα οποία τα αναφέρω παρακάτω στις Πηγές. Παράγγειλα το βιβλίο του κου Κόρακα, ο οποίος ήταν Πρέσβης της Ελλάδας στην Ισπανία και στο Περού και αν το βιβλίο ανατρέψει κάποια από όσα γράφτηκαν εδώ, τότε θα αναθεωρήσω τη δημοσίευση αναλόγως.
Κατοπινή σημείωση (12/7/2025): Όχι, δεν χρειάζεται να αναθεωρηθεί κάτι σχετικά με τη δική μου δημοσίευση και την εκτίμησή μου για την εθνικότητα του Pedro de Candía. Ο κος Κόρακας θεωρεί, και αυτός, τον Πέτρο Έλληνα. Αλλά τα στοιχεία στα οποία βασίζεται για την εθνικότητά του δεν είναι διαφορετικά από όσα έχουμε ήδη υπόψη μας. Θεωρώντας ότι τα όσα αναφέρονται στο βιβλίο του κου Κόρακα αξίζουν ευρύτερων σχολίων, έχω κάνει ξεχωριστή δημοσίευση για το βιβλίο του.
Πηγές:
1. Πέδρο δε Κάνδια - Βικιπαίδεια
2. Pedro de Candía - Wikipedia
3. Pedro de Candía - Wikipedia, la enciclopedea libre
4. A GREEK FOR THE CONQUEST PERU - Michael of Greece
6. Πέτρος ο Κρητικός: Η συναρπαστική ζωή του Έλληνα που πολέμησε κατά των Ίνκας
8. ΠΕΤΡΟΣ Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ ΤΟΥ ΠΕΡΟΥ - ΚΟΡΑΚΑΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ - IANOS
9. Juan Martín de Candía (1511–1597)
Ιστορία, Ελληνική ιστορία, Διεθνής ιστορία, Μαγγελάνος, Πέτρος ο Κρητικός, Κονκισταδόρες, Πιθάρρο, Αλμάγκρο, Περού, Κόντογλου Φ., Pedro de Candía, Μέδουσα, Γοργόνα, Ίνκα, Αταουάλπα