Δημήτρης Νανόπουλος

Η εισαγωγική φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν/LIFO

Απόσπασμα από το σχετικό κεφάλαιο στο βιβλίο μου "Τα επιτεύγματα της Ελευθερίας" (σελ. 84-89).

Β.2.3. ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΝΑΝΟΠΟΥΛΟΣ (Αθήνα 1948)

Τα τελευταία 120 χρόνια η κατανόηση των γενικών νόμων του Σύμπαντος έχει προχωρήσει με ασύλληπτο ρυθμό, αναμορφώνοντας πλήρως την εικόνα του Κόσμου που είχαν οι άνθρωποι για χιλιετίες. Η πρόοδος αυτή της εξερεύνησης του Κόσμου [1] μπορεί να συγκριθεί με την εποχή των γεωγραφικών Ανακαλύψεων από τους Μεγάλους Θαλασσοπόρους. Τότε πάλι, μέσα σε 3-4 γενιές η γνωστή Γη πλάτυνε απότομα και οι άνθρωποι γνώρισαν νέες ηπείρους και νέους πολιτισμούς, νέες φυλές ανθρώπων, εξωτικά ζώα και φυτά.

Η επιστημονική πρόοδος που έχει γίνει από το 1900 μέχρι σήμερα για την κατανόηση των φυσικών νόμων είναι όμως ακόμα πιο αλματώδης και ακόμα πιο σημαντική για την Ανθρωπότητα. Της έδωσε τη δυνατότητα να κυριαρχήσει σε τέτοιο βαθμό πάνω στον πλανήτη, ώστε να μπορεί να ταξιδέψει ακόμα και μακριά του ή να μπορεί να τον καταστρέψει ολοκληρωτικά μέσα σε λίγα λεπτά. Ασύλληπτες δυνατότητες, πέρα από τη φαντασία όλων των προηγούμενων γενεών!

Σε αυτή τη συλλογική διεθνή προσπάθεια κατανόησης των θεμελιωδών νόμων της Φύσης έχουν συμβάλει πολλοί Έλληνες επιστήμονες. Ο γνωστότερος ανάμεσά τους είναι ο Δημήτρης Νανόπουλος, ο οποίος μπορεί να θεωρηθεί ότι ανήκει στην πιο διακεκριμένη κατηγορία των σύγχρονων Μεγάλων Εξερευνητών.

Ο ομώνυμος παππούς του λεγόταν Δημήτρης Νάκας. Ήταν Βορειοηπειρώτης και γύρισε από την Αμερική, όπου είχε πάει μετανάστης, για να συμμετάσχει στον Εθνικό Αγώνα της Βόρειας Ηπείρου το 1914 [2]. Ο διάσημος εγγονός του γεννήθηκε στην Αθήνα και πήγε Δημοτικό σχολείο αρχικά στο Χαρβάτι (η σημερινή Παλλήνη) και κατόπιν στους Αμπελόκηπους και στου Ζωγράφου (στο Γυμνάσιο). Ήταν παιδί που ξεχώριζε για τη λογική και την υπολογιστική του ικανότητα, για την ισχυρή του αυτοπεποίθηση αλλά και για τον ενοχλητικό καμιά φορά για τους δασκάλους –όπως γράφει ο ίδιος– ορθολογισμό του.

Τα ιδιαίτερα προτερήματά του τον ξεχώριζαν από τους συνομήλικούς του και έτσι η αδυναμία να βρει φίλους με τα ίδια ενδιαφέροντα τον έκανε ένα εσωστρεφές αλλά όχι ακοινώνητο παιδί. Ο ίδιος μέχρι σήμερα θεωρεί τον εαυτό του «κοσμοκαλόγερο». Όπως εξομολογείται, επιζητά και χαίρεται τη μοναξιά, η οποία του επιτρέπει να αποσύρεται στις πιο αφηρημένες σκέψεις, ταξιδεύοντας στους πιο απομακρυσμένους ορίζοντες της Θεωρητικής Φυσικής. Ταυτόχρονα, αναφέρει, ασχολείται με ειλικρινή άνεση και ευχαρίστηση με τα κοινωνικά και επαγγελματικά καθήκοντα του καθηγητή και του ακαδημαϊκού.

Ένιωσε από τα μαθητικά του χρόνια ενδιαφέρον για τη Φυσική, αλλά την καθοριστική συμβολή για την κατεύθυνση που ήταν ταγμένος να πορευτεί την είχε ο καθηγητής του της Φυσικής στο Γυμνάσιο. Ο Νανόπουλος τον ευγνωμονεί γιατί αυτός αντιλήφθηκε την ξεχωριστή του διάνοια και τον αντιμετώπιζε ως ισότιμό του στις μεταξύ τους συζητήσεις για τα φυσικά φαινόμενα.

Ως φοιτητής του Φυσικού στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, διακρίθηκε για το γερό μυαλό του που κατανοούσε την επιστήμη με στέρεο τρόπο και χωρίς κενά. Δεν άφησε στη Σχολή την ανάμνηση και το αποτύπωμα της ατίθασης ιδιοφυΐας, η οποία καλπάζει ξέφρενα στον δικό της ξεχωριστό δρόμο. Δεν ήταν το παιδί-θαύμα με μια κάποια σπάνια υπερτροφία μιας πλευράς του εγκεφάλου, το οποίο θα εκτοξευόταν στον ουρανό της επιστήμης ήδη από τα εφηβικά χρόνια.

Αυτή η πρόωρη ανάπτυξη μερικές φορές οδηγεί τη νεαρή ιδιοφυία σε μια σύντομη μετεωρική πορεία, πριν δύσει γρήγορα προς την αφάνεια κατά τα χρόνια της ωριμότητας. Ο Νανόπουλος ήταν αντίθετα ένα ιδιαίτερα προικισμένο μυαλό, που με τη συνεχή κοπιαστική προσπάθεια και αντλώντας από ένα ευεργετικό περιβάλλον, ευδοκίμησε για να παράξει έκτοτε πολύτιμους πνευματικούς καρπούς με συνέπεια και με συνέχεια.

Από τη στιγμή που ο Νανόπουλος διάλεξε το αντικείμενο της ενασχόλησής του, χάραξε με χαρακτηριστική πρώιμη σιγουριά τον στόχο ζωής και αφοσιώθηκε πλήρως σ’ αυτόν. Έκτοτε δεν λοξοδρόμησε ποτέ, πορευόμενος διαρκώς ανοδικά στη λεωφόρο της γνώσης, βαδίζοντας εμπρός με ενθουσιασμό και αποφασιστικότητα. Με την ευφυΐα και τον χαρακτήρα του κατάφερε να πάει πολύ μακριά, εκεί που φτάνει μόνο μια συντροφιά λίγων και εκλεκτών συνοδοιπόρων.

Αφού εξάντλησε τις δυνατότητες που προσφέρονταν στην Ελλάδα για επαφή με τη μοντέρνα Φυσική, μεταγράφηκε διαδοχικά σε κορυφαία Πανεπιστήμια και Ερευνητικά Κέντρα του εξωτερικού (Sussex, Wisconsin, Harvard, Texas A&M, CERN). Σε κάθε νέο του βήμα η επιστημονική του πρόοδος ήταν εντυπωσιακή. Εντάχθηκε ισότιμα με τους κορυφαίους Φυσικούς του καιρού του στο περιβάλλον της εκχειλίζουσας ενέργειας και της καινοτόμου δημιουργικότητας που χαρακτηρίζει τα κορυφαία Πανεπιστήμια στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού.

Συμμετείχε ενεργά και με ενθουσιασμό στο κέντρο της δράσης, ως δραστήριος μέτοχος στις έντονες συζητήσεις μεταξύ των κορυφαίων της Φυσικής σχετικά με την κατεύθυνση και τους στόχους της θεωρητικής έρευνας. Απόλαυσε την αφθονία των μέσων (βιβλιοθήκες, εργαστήρια, συνέδρια κ.λπ.) και εκμεταλλεύτηκε τη λειτουργικότητα και το εύφορο διανοητικό περιβάλλον που προσφέρουν στους ερευνητές τα αμερικανικά Πανεπιστήμια. Με αυτές τις εμπειρίες και τις προϋποθέσεις, η διάνοιά του απογειώθηκε [3].

Από τη στιγμή που, ως μαθητής ακόμη, πρωτοδιάβασε για την προσπάθεια του Αϊνστάιν να ενοποιήσει τις δυνάμεις της Φύσης, δεν έπαψε να εστιάζει τη σκέψη του και να κατευθύνει την επιστημονική του εργασία στην αναζήτηση της ενιαίας εικόνας του Σύμπαντος, δηλαδή της «Θεωρίας του Ενός». Ασχολήθηκε έτσι με τη Φυσική Υψηλών Ενεργειών, η οποία αναζητά την ενοποίηση των Θεμελιωδών Δυνάμεων της Φύσης.

Δεν πρόκειται απλά για έναν φιλόδοξο επιστημονικό στόχο μιας από τις διάφορες επιστήμες που ερευνούν το φυσικό περιβάλλον και τον ανθρώπινο πολιτισμό. Πρόκειται για το μέγιστο εγχείρημα της Ανθρωπότητας: την ανακάλυψη της ύστατης αλήθειας για τον υλικό κόσμο, με άμεσες συνέπειες για τη Φιλοσοφία και τη Θεολογία.

Το πρωταρχικό γεγονός της υλικής δημιουργίας, αυτό από το οποίο ξεκίνησαν όλα όσα γίνονται γύρω μας, είναι η Μεγάλη Έκρηξη. Αν δεν εμβαθύνουμε στη μαθηματική γλώσσα της φύσης, τότε τα όρια της εποπτικής ικανότητάς μας επιτρέπουν να καταλάβουμε τη Μεγάλη Έκρηξη συνήθως με απλοϊκό τρόπο: σαν την έκρηξη ενός ελάχιστου κόκκου ύλης, κάπου μέσα σε έναν μεγάλο κενό χώρο και πολύ πολύ πίσω στον χρόνο. Οι Φυσικοί όμως γνωρίζουν ότι δεν ισχύει αυτή η απλή εικόνα. Αν και όλη η ύλη που υπάρχει σήμερα στο Σύμπαν ήταν πράγματι συμπυκνωμένη μέσα σε αυτόν τον απειροελάχιστο «κόκκο», εκεί μέσα όμως ήταν κουβαριασμένοι, αξεχώριστοι μεταξύ τους, ο ίδιος ο χώρος μαζί και ο χρόνος!

Μοιάζει ασύλληπτο και πρέπει να υπερβεί κανείς τα όρια της εποπτείας των αισθήσεων ώστε να το προσεγγίσει νοητικά. Δεν πρόκειται όμως για ενορατική ή φιλοσοφική θεωρητική σύλληψη, σαν αυτές με τις οποίες δοκίμασαν πρώτοι οι μεγάλοι Φυσικοί Φιλόσοφοι της Ιωνίας να ερμηνεύσουν τον κόσμο.

Αντίθετα, την αλήθεια για τον φυσικό κόσμο μάς την παρουσιάζουν σήμερα οι μετρήσεις που κάνουμε πάνω στα φυσικά μεγέθη τα οποία εμφανίζονται στα διάφορα φαινόμενα –δεδομένα εκπληκτικής ακρίβειας. Τη σύνδεση των μετρήσεων μεταξύ τους την περιγράφουν οι πολύπλοκες αλλά τελικά κομψές ποσοτικές –μαθηματικές– σχέσεις μεταξύ αυτών των φυσικών μεγεθών. Με αμφίδρομο τρόπο, θεωρία και πείραμα είτε προβλέπουν τα φαινόμενα είτε τα ερμηνεύουν και τα επιβεβαιώνουν.

Είναι συγκλονιστικό πόσο κοντά έχει φτάσει η ανθρωπότητα τις τελευταίες 3-4 γενιές στην πλήρη και ακριβή αναπαράσταση της Μεγάλης Έκρηξης. Ως συνέπεια αυτής της κατακτημένης γνώσης, μπορούμε πλέον να εξηγούμε πώς το Σύμπαν εξελίχθηκε μέχρις εδώ. Μπορούμε επίσης να προσπαθούμε να προβλέψουμε πώς θα είναι το μέλλον του Σύμπαντος.

Μιλώντας για πείραμα και μετρήσεις, γνωρίζουμε επίσης με απόλυτη ακρίβεια τους ποσοτικούς περιορισμούς που επιβάλλει η ίδια η Φύση σε κάθε πρόβλεψη, με μια αυστηρά μαθηματικά διατυπωμένη και πλήρως επιβεβαιωμένη νομοτέλεια (την Κβαντομηχανική Θεωρία), συγκλονιστική από μόνη της για την ερμηνεία του τυχαίου, καθώς και για την απώτατη δυνατή ακρίβεια των μετρήσεων μας.

Ερμηνεύοντας τα φαινόμενα στο απείρως μικρό αλλά και στο απείρως μεγάλο και μακρινό, οι Φυσικοί προσπαθούν να διεισδύσουν ακόμα βαθύτερα, ακόμα πιο πίσω στην ιστορία της Μεγάλης Έκρηξης, τότε που όλα ήταν «Ένα».

Προσπαθούν με αυτή την αναδρομή να ανακαλύψουν ποια είναι η γενικότερη «Θεωρία των Πάντων», αυτή που ερμηνεύει πώς συγκρατούνταν μαζί χώρος, χρόνος και ύλη, εξηγώντας έτσι πλήρως τον Κόσμο, όπως έχει σήμερα προκύψει γύρω μας.

Τα ονόματα των θεωριών που προτείνουν λύσεις στο πρόβλημα και τις οποίες επεξεργάζονται μερικά από τα μεγαλύτερα μυαλά του κόσμου είναι «Υπερσυμμετρία», «Κβαντική Βαρύτητα», «Υπερχορδές». Ονόματα εξωτικά, ακατάληπτα, παρά μόνο για τους πολύ λίγους και μυημένους. Ακόμα λιγότεροι είναι αυτοί που όχι μόνο καταλαβαίνουν αλλά και συμβάλλουν στη διαμόρφωση αυτών των Θεωριών Ενοποίησης.

Σε αυτούς τους ελάχιστους ανήκει και ο Νανόπουλος. Την τιμητική θέση την οφείλει πρώτιστα στους συναδέλφους του κορυφαίους φυσικούς, καθώς το 2001 οι επιστημονικές δημοσιεύσεις του μετρήθηκαν να έχουν τον τέταρτο μεγαλύτερο δείκτη ετεροαναφοράς [4] στον κόσμο ανάμεσα στους υπόλοιπους θεωρητικούς φυσικούς (έρευνα του Πανεπιστημίου Stanford). Ειδικότερα, είναι διάσημη πλέον η δημοσίευση του Νανόπουλου –στην αγγλόφωνη επιστημονική κοινότητα λέγεται paper– μαζί με άλλους δύο ερευνητές [5] για το σωματίδιο Higgs (το περίφημο «σωματίδιο του Θεού» όπως ονομάστηκε αργότερα, εξαιτίας του κεντρικού ρόλου που παίζει στις θεωρίες ενοποίησης). Η δημοσίευση αυτή έδειξε τον δρόμο για την πειραματική ανακάλυψη του σωματιδίου το 2012 στο CERN. Με την πειραματική ανακάλυψή του ο Peter Higgs, ο οποίος προέβλεψε θεωρητικά την ύπαρξη του σωματιδίου που φέρει το όνομά του, πήρε το 2013 το Νόμπελ Φυσικής. Στην ομιλία του κατά την απονομή του Βραβείου, ο Higgs εκθείασε τον ρόλο της συγκεκριμένης δημοσίευσης και της έρευνας του Νανόπουλου.

Ο ίδιος ο Νανόπουλος προτάθηκε για το Νόμπελ Φυσικής το 1990 για το σύνολο της συμβολής του στην έρευνα για τις Θεωρίες Ενοποίησης. Είναι η πρώτη και μοναδική ανάλογη τιμή για Έλληνα επιστήμονα. Αν και δεν κέρδισε το Νόμπελ, παρ’ όλα αυτά έχει κερδίσει και συνεχίζει να κερδίζει πολλές άλλες υψηλές και τιμητικές διακρίσεις στο εξωτερικό για το επιστημονικό του έργο. Στη συνείδηση της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας είναι ήδη ένας κορυφαίος της γενιάς του.

Εκτός από τις επιστημονικές διακρίσεις στη Φυσική, ο Νανόπουλος εκλέχθηκε Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών το 1997 και διετέλεσε Πρόεδρός της το 2015. Ο Βορειοηπειρώτης παππούς του αγωνίστηκε στην ξενιτιά για να προσφέρει καλύτερους υλικούς όρους στην οικογένειά του. Αγωνίστηκε επίσης για τα εθνικά ιδανικά και για τους συμπατριώτες του. Ο εγγονός του σήμερα δίνει τον δικό του επιστημονικό αγώνα, συμβάλλοντας αυτός σε πνευματικά κατορθώματα ιστορικής και πανανθρώπινης σημασίας.

Για να φτάσει όμως να ανέβει με αυτοπεποίθηση σε αυτόν τον παγκόσμιο επιστημονικό στίβο, έπρεπε να έχει τα εφόδια που του χάρισε η οικογένεια και η Πατρίδα του: ασφάλεια, ευμάρεια, εγκύκλια παιδεία, ανώτατη εκπαίδευση. Με αυτά τα αγαθά που προσφέρει δωρεάν στα παιδιά της η ελεύθερη Ελλάδα μπόρεσε και ο Νανόπουλος να αξιοποιήσει και να εξοπλίσει τη διάνοιά του, ώστε να διακριθεί εκεί όπου συγκεντρώνονται τα μεγαλύτερα μυαλά της εποχής μας.

Όπου και αν βρέθηκε, ο ίδιος τίμησε το όνομα της Ελλάδας. Η Πατρίδα του έχει κάθε λόγο να καυχιέται για το μεγάλο τέκνο της που βρίσκεται ανάμεσα στους «θαλασσοπόρους», οι οποίοι ταξιδεύουν αγέρωχοι προς τα ανεξερεύνητα εδάφη όπου κρύβονται –ακόμη– τα μυστικά της Μεγάλης Έκρηξης.

ΥΓ.1 : Υπάρχουν δύο μεγάλα εργαστήρια όπου μπορούμε να μελετήσουμε τα φαινόμενα που αποκαλύπτουν ποιες δυνάμεις συνέχουν την ύλη. Το πρώτο είναι φτιαγμένο από τους ανθρώπους και είναι οι γιγάντιες υπόγειες εγκαταστάσεις που ονομάζονται επιταχυντές. Με τεράστιο κόστος σε ενέργεια, με τη χρήση ενός απίστευτα σύνθετου τεχνολογικά και κολοσσιαίου σε μέγεθος μηχανισμού, τα στοιχειώδη σωματίδια της ύλης επιταχύνονται σε ασύλληπτες ταχύτητες, αρκετά κοντά σε αυτές του φωτός. Αποκτούν έτσι υψηλές ενέργειες και συγκρούονται βιαιότατα μεταξύ τους.

Από το πώς συμπεριφέρονται μετά τη σύγκρουση, προσπαθούμε να ερμηνεύσουμε τι συμβαίνει μέσα τους καθώς «σπάνε» σε μικρότερα «κομμάτια» και τότε ανακαλύπτονται νέα, ακόμα πιο θεμελιώδη συστατικά σωματίδια. Η κίνηση αυτών των θραυσμάτων μετά τη σύγκρουση αποκαλύπτει τις φυσικές ιδιότητές τους, τα παράξενα φορτία τους, το πώς αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.

Πρόκειται για την έρευνα του απείρως μικρού σε πειραματικές συνθήκες ελεγχόμενες από τον άνθρωπο. Το άλλο μεγάλο «εργαστήριο» που παρακολουθούν οι Φυσικοί είναι τα πιο μακρινά, τα πιο λαμπερά και μεγάλα άστρα, οι γαλαξίες και τα εξωτικά αστρικά σώματα όπως οι μαύρες τρύπες. Αυτό το «εργαστήριο» βρίσκεται στα απώτερα όρια του αντιληπτού Σύμπαντος, εκεί όπου τα μεγέθη είναι τρομακτικά μεγάλα και τα αντίστοιχα φαινόμενα τερατωδώς βίαια. Είναι η έρευνα του απείρως μεγάλου, εκεί που ο άνθρωπος είναι μόνο ένας άπειρα μακρινός και ελάχιστος παρατηρητής.

O άνθρωπος κατάφερε όμως από τη μικρή μας Γη –και πλέον από το κοντινό μας διάστημα– να στήσει εξαιρετικά ευαίσθητα και ευρυγώνια «μάτια», ώστε να δει τα αποτελέσματα αυτών των τιτάνιων φαινομένων, όπως αυτά συνέβησαν απείρως μακριά μας και απείρως πίσω στον χρόνο [6]. Πρόκειται για τα τεράστια οπτικά τηλεσκόπια και τα ραδιοτηλεσκόπια που στήνουμε είτε στα ψηλά βουνά και στις ερήμους –όπου η ατμόσφαιρα είναι καθαρή από τη φωτορύπανση και την υγρασία– είτε στο διάστημα, σε τροχιά γύρω από τη Γη.

Υπάρχουν επίσης οι ανιχνευτές θεμελιωδών σωματίων, βαρυτικών κυμάτων και της ακτινοβολίας υπερυψηλής συχνότητας, τους οποίους έχουμε τοποθετήσει βαθιά μέσα στα βουνά και στη θάλασσα. Σε αυτές τις τεχνητές εγκαταστάσεις περιμένουμε να δούμε το επισκεπτήριο σήμα –ένα μόνο από τις αμέτρητες φευγαλέες επισκέψεις– ενός μυστηριώδους σωματιδίου ή ενός κύματος το οποίο η θεωρητική πρόβλεψη των φυσικών νόμων μάς έχει προετοιμάσει να δούμε.

Είναι σαν να περιμένουμε να φτάσει στην όχθη μιας τεράστιας λίμνης ένας ελάχιστος κυματισμός που προκλήθηκε από το πέρασμα μιας πεταλούδας καθώς αυτή πετούσε πάνω από την επιφάνεια στο πολύ πολύ μακρινό κέντρο της λίμνης!

Η πρόσφατη επιτυχής παρατήρηση των βαρυτικών κυμάτων τον Φεβρουάριο του 2016, δηλαδή των απειροελάχιστων διακυμάνσεων του χωρόχρονου της γειτονιάς μας, οι οποίες οφείλονται στις κολοσσιαίες διαταραχές από αστρικά σώματα που βρίσκονταν απείρως μακριά μας, επιβεβαιώνει πανηγυρικά τις θεωρητικές προβλέψεις της Γενικής Σχετικότητας για τη φύση του χώρου. Μάλλον πρόκειται για τη μεγαλύτερη επιστημονική ανακάλυψη –μέχρι σήμερα– του 21ου αιώνα. Ήταν ακριβώς ο κυματισμός της πεταλούδας που ο ανθρώπινος νους είχε προβλέψει ότι θα έφτανε κάποτε στην όχθη της λίμνης!

ΥΓ.2 : Το 1998 υπήρξε πρωτοβουλία ομάδας 32 πανεπιστημιακών (κυρίως μελών ΔΕΠ) του Τμήματος Φυσικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών για τη μετάκλησή του στο συγκεκριμένο Τμήμα. Το εντεκαμελές εκλεκτορικό σώμα που κλήθηκε να αποφασίσει απέρριψε την πρόταση με ψήφους 6-4.

Σημειώσεις:

[1]: H λέξη εδώ με την έννοια του Σύμπαντος. Η πρωταρχική της σημασία στην αρχαία ελληνική γλώσσα είναι «ομορφιά», «στολίδι».

[2]: Μετά την απελευθέρωση των Ιωαννίνων το 1913, ο Ελληνικός Στρατός απελευθέρωσε στη συνέχεια και τις πόλεις της Βόρειας Ηπείρου. Τον Φεβρουάριο του 1914 οι Μεγάλες Δυνάμεις της Αντάντ, υποστηρίζοντας τις γεωπολιτικές φιλοδοξίες της Ιταλίας, αρνήθηκαν να αναγνωρίσουν την ελληνική κυριαρχία και απείλησαν με αντίμετρα ως προς τα επίσης νεοαπελευθερωθέντα νησιά του Βορείου Αιγαίου. Σε αντίδραση αυτής της ανθελληνικής διπλωματικής κατάστασης, οι Βορειοηπειρώτες ανακήρυξαν την 1η Μαρτίου 1914 στο Αργυρόκαστρο την «Αυτόνομο Δημοκρατία της Βορείου Ηπείρου». Η Ελλάδα όμως πιέστηκε διπλωματικά και αναγκάστηκε να αποσύρει τον στρατό της, ενώ με το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας (Μάιος του 1914), αναγνωρίστηκε στη Βόρεια Ήπειρο αυτονομία υπό Αλβανική κυριαρχία. Ξέσπασαν τότε ταραχές και ο Ελληνικός στρατός ανακατέλαβε την περιοχή τον Οκτώβριο του 1914. Πάλι όμως αναγκάστηκε να αποσυρθεί κάτω από διεθνή διπλωματική πίεση. Μέχρι τη μέρα που ο Ελληνισμός της Βόρειας Ηπείρου υποδέχθηκε με ενθουσιασμό την τρίτη απελευθέρωσή της από τον Ελληνικό Στρατό, τον χειμώνα του 1940. Όμως, η μεταπολεμική ενσωμάτωσή της στο Ελληνικό Κράτος, η ιστορική ελπίδα των Βορειοηπειρωτών, τελικά δεν πραγματώθηκε ποτέ.

[3]: Ειδικά για την επιστήμη της Φυσικής, αυτές οι υλικές και πνευματικές συνθήκες οι οποίες οδηγούν στη συγκέντρωση των καλύτερων νέων επιστημόνων, απαιτούν διαφορετικές κλίμακες οικονομικής δυνατότητας και ταυτόχρονα μια μακρά και ζωηρή ερευνητική παράδοση εντός των Πανεπιστημιακών Ιδρυμάτων, κάτι που δύσκολα μπορεί να επιτευχθεί στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες του ίδιου μεγέθους.

[4]: Πόσες φορές οι δημοσιεύσεις άλλων επιστημόνων αναφέρονται στις δικές του δημοσιευμένες εργασίες.

[5]: Το διάσημο paper είναι το: John Ellis, Mary Κ. Gaillard, D.V. Nanopoulos, Nuclear Physics, B106 (1976), 292.

[6]: Ό,τι βλέπουμε σήμερα δεν υπάρχει πια. Υπήρχε πολύ πολύ πριν από τη σημερινή μας παρουσία στον εδώ χώρο και στον εδώ χρόνο. Βλέπουμε σήμερα μόνο τα αποτελέσματα φαινομένων, μακριά πίσω στον χρόνο και μακριά πέρα στον χώρο.