Διονύση Σαββόπουλου, "κείνο που με τρώει κείνο που με ζώσει..."

Πρόσφατα έφυγε από κοντά μας ο ιδιοφυής μουσικός και στιχουργός Διονύσσης Σαββόπουλος. Έβαλα ν' ακούσω κάποια από τα τραγούδια που άκουγα το '80 και στις αρχές του '90. Μετά έφυγα στην Βοστώνη και όταν επέστρεψα και μετά που τελείωσα τον Στρατό, ο Σαββόπουλος είχε κάνει καλλιτεχνική στροφή και η μουσική του δεν ήταν πια του γούστου μου. Συνεχίζω και σήμερα να προτιμώ τις δημιουργίες του μέχρι το τέλος του '80.

Έπεσα όμως πάνω στο ζωηρό και εύθυμο τραγούδι «Σαν τον Καραγκιόζη», με τον εμβληματικό στίχο «κείνο που με τρώει κείνο που με σώζει είναι π’ ονειρεύομαι σαν τον καραγκιόζη», ο οποίος συλλαμβάνει με λίγες απλές λέξεις όλη τη διττή προσωπικότητα του νεο-Έλληνα (γι' αυτό είναι μεγάλος στιχουργός ο Σαββόπουλος): περιγράφει εύστοχα την υποσυνείδητη ταύτισή μας μ' έναν ευφυή αλλά ηττημένο υπήκοο μιας άδικης εξουσίας· αναπαλλοτρίωτοι εσωτερικά, προσκυνημένοι εξωτερικά. 

Έχω μιλήσει τόσο για την ιστορία όσο για την καλλιτεχνική και την πολιτισμική σημασία του Καραγκιόζη στο Βιβλίο μου (το απόσπασμα βρίσκεται εδώ στο ιστολόγιο, Καραγκιόζης). Οπότε, δε θα μιλήσω ξανά για το χαρακτήρα που ενσαρκώνει η ανατολίτικη φιγούρα του Μαυρομάτη.

Ο Σαββόπουλος όμως, μεσ' από το παράδειγμα του Καραγκιόζη συμπύκνωσε τη διπολική μας φύση σ' ένα μόνο στίχο: είτε μας εμπνέουν οι μακρινοί απόηχοι ενός παρελθόντος εθνικού μεγαλείου και δόξας, είτε φανταζόμαστε μια νέα ουτοποία, όπου άνθρωποι σαν κι εμάς θα έχουμε ευκαρία ν' αποτινάξουμε την οικονομική ή κοινωνική μας υστέρηση, τελικά πλάθουμε τα όνειρά μας «Σαν τον Καραγκιόζη». Σπουδαιολογούμε τον εαυτό μας· πρωταγωνιστούμε ατομικά και λάθρα μέσα σε μια εφήμερη καθημερινότητα· στοχεύουμε ανερυθρίαστα στο ατομικό συμφέρον και μόνον, το μέγιστο δυνατό, σε βάρος του πλησίον αν χρειαστεί· μένουμε σ' εγωκεντρικά όνειρα και φαντασιώσεις υπέρ μιας παρεξηγημένης αυτάρεσκης ευφυίας (βλέπε πονηριά)· δεν υπερβαίνουμε τη ζοφερή πραγματικότητα με σχέδιο, ενεργητικότητα και συνεργατικότητα· και έτσι, τ’ όνειρο του νεο-Έλληνα μας «σώζει» από τη μια, κινητοποιώντας ανακλαστικά επιβίωσης και πρόοδου (ευελιξία, εξυπνάδα), μας «τρώει» όμως απ' την άλλη, αφού είναι ατομοκεντρικό, εφήμερο, μη συνεργατικό. 

Με την ευκαιρία του θανάτου τού καλλιτέχνη, χωρίς να φιλοδοξώ να γράψω κάποια ανάλυση του έργου του, -ένας ακόμη εγώ, λίγος μπροστά σε άλλους που έγραψαν πολύ ενδιαφέροντα και βαθυστόχαστα «σεντόνια» για το σαββοπουλικό έργο και για την προσωπικότητα του ανθρώπου- παραθέτω μόνο το εμβληματικό τραγούδι του Καραγκιόζη, με τον καταπληκτικό σε σύλληψη στίχο.

Είναι μικρό αλλά πολύτιμο δείγμα της πλούσιας δημιοργικής κληρονομιάς που μας άφησε ο Σαββόπουλος, χαρακτηριστικό της ικανότητας να διεισδύει ψυχολογικά στο βάθος του εθνικού εαυτού, να στιχουργεί λιτά και διάφανα πάνω σε τούτο τον αντιφατικό νεοελληνικό χαρακτήρα και να ντύνει μ' ευφάνταστη πληθωρική μουσική τον έξυπνο στίχο.

Χαρείτε τον!

Κείνο που με τρώει κείνο που με σώζει

είναι π’ ονειρεύομαι σαν τον καραγκιόζη

Φίλους και εχθρούς στις φριχτές μου πλάτες

όμορφα να σήκωνα σαν να `ταν επιβάτες

Λευκό μου σεντονάκι λάμπα μου τρελή

Ποια αγάπη τάχα μας φυσάει

Βάλε στη σκιά σου τούτο το παιδί

Που δεν έχει απόψε πού να πάει πού να πάε

Σαν κουκιά μετρώ τα λόγια του καμπούρη

πίσω απ’ το λευκό πανί μέσα στο κιβούρι

Μα όσο κι αν μετρώ κάτι περισσεύει

Τρύπια ειν’ η αγάπη μας και δε μας προστατεύει

Λευκό μου σεντονάκι λάμπα μου τρελή

Κόκκινα αυγά ή καρναβάλια

μέσα από την κάλπη τη στατιστική

Μας κοιτάζει ο Χάρος και του τρέχουνε τα σάλια

Σαν σκιές γλιστρούν λόγια και εικόνες

Κάρα σκουπιδιάρικα, φεύγουν οι χειμώνες

Αν δε ντρέπεσαι να καθίσεις πίσω

Έλα Ηπείρου κι Αχαρνών να σε γιουχαΐσω

Λευκό μου σεντονάκι λάμπα μου τρελή

Ποια αγάπη τάχα μας φυσάει

Βάλε στη σκιά σου τούτο το παιδί

Που δεν έχει απόψε πού να πάει πού να πάει

Αλλά για να χορτάσουμε Καραγκιόζη, δεν μας φτάνει το ιδιοφυές τραγούδι του Σαββόπουλου για το αντικαθρέπτισμά του Μαυρομάτη στον ψυχισμό του νεο-Έλληνα. Χρειάζεται ν' απολαύσουμε μαζί και μια αυθεντική παράσταση Καραγκιόζη, όπως αυτή του κλασικού καραγκιοζοπαίχτη του παλιού καλού καιρού, του Ευγένιου Σπαθάρη, την εποχή που ο Καραγκιόζης ήταν δημοφιλέστατος σε όλη την επικράτεια. Η παράσταση αφηγείται άλλη μια απ' τις χαρακτηριστικές φαντασίωσεις (τα «όνειρα» του τραγουδιού) του πανέξυπνου Καραγκιόζη: αγράμματος ο ίδιος, αναλαμβάνει χωρίς αναστολές να καμωθεί τον Γραμματικό, τον γραφειοκράτη που ένατνι αμοιβής θα καταγραφει και θα προωθεί τα αιτήματα των ραγιάδων -ρουσφέτια- προς την Εξουσία!

Αρχίζουμε: «Ε ρε γλέντιαααα!!!»

Ο Καραγκιόζης Γραμματικός

Όπως σε κάθε παράσταση Καραγκιόζη, τελειώνουμε χορεύοντας, χαρούμενοι όλοι: «Αβάντε μαέστρο ένα καλαματιανό!!!»