Ο Βράχος του Χάλκινου Καβαλλάρη (ή "Βράχος του -Κεφαλλονίτη- Μαρίνου Χαρμπούρη")

Το περίφημο άγαλμα του Μεγάλου Πέτρου στην Αγία Πετρούπολη, την πόλη που ο ίδιος θεμελίωσε το 1703 ως "παράθυρο στην Ευρώπη" ("окно в Европу"), στέκεται αγέρωχα πάνω σε έναν γιγαντιαίο μονόλιθο, τον μεγαλύτερο που έχει ποτέ μετακινήσει ο άνθρωπος.

Λέγοντας "άνθρωπος" εννοούμε περιεκτικά κάθε άνθρωπο, την ανθρωπότητα στην ιστορία. Στην περίπτωση όμως του διάσημου μονόλιθου της Αγίας Πετρούπολης, για το μέγεθος του οποίου και για το επίτευγμα της μετακίνησής του υπερηφανεύονται σήμερα οι Ρώσοι, υπάρχει ένας συγκεκριμένος άνθρωπος, ο οποίος είχε την ιδέα χρήσης ενός μεγάλιθου για το μνημείο. Ο ίδιος αναζήτησε και βρήκε τον γιγάντιο βράχο και ο ίδιος συνέλαβε και υλοποίησε το μεγαλοφυές σχέδιο της μεταφοράς του στην νέα ρωσική πρωτεύουσα. Ο εξαιρετικός αυτός άνθρωπος είναι ο Κεφαλλονίτης Μαρίνος Χαρμπούρης (1709-1782).

Το έμαθα πρόσφατα, με τυχαίο τρόπο, και αμέσως έψαξα να βρω τα βιογραφικά του στοιχεία, πρώτα από τη Βικιπέδια(αντιγράφω): "Γεννήθηκε στο ενετοκρατούμενο Αργοστόλι το 1729. Ήταν γόνος αριστοκρατικής οικογένειας (στα ιταλικά εμφανίζεται ως Carburi), με απώτερη καταγωγή από την Κρήτη. Είχε τρεις αδελφούς, τους Τζοβαμπατίστα ή Τζαμπατίστα (Giovanni Battista, Κεφαλονιά 1722 - Πάδοβα 1804), Μάρκο (Κεφαλονιά 1731 - Πάδοβα 1808) και Πάολο (Κεφαλονιά 1740 - Ζάκυνθος 1813), καθώς και μια αδελφή, τη Μαρία (Κεφαλονιά 1735 -;),  σύζ. Χωραφά (Corafa).

Αναγκαστικά στάση εδώ: το γεγονός ότι υπάρχει απώτερη καταγωγή από την Κρήτη δεν σημαίνει ότι μιλάμε για ελληνική οικογένεια. Ίσως να ήταν αριστοκρατική βενετσιάνικη οικογένεια η οποία έφυγε απο την Κρήτη μετά την κατάκτησή της από τους Τούρκους (τελευταίο επεισόδιό της στάθηκε η πτώση του Χάνδακα το 1669). Τα ονόματα των αδερφών και οι ιταλικές τους σπουδές δεν παραπέμπουν αναγκαστικά σε Έλληνες στην καταγωγή και στην εθνική συνείδηση. 

Η μικρή έρευνα που έκανα στις παραπομπές του λήμματος ευτυχώς οδήγησε σε αποτέλεσμα, κυρίως εξαιτίας μιας σχετικά πρόσφατης (2002) δημοσίευσης ενός βιβλίου με συγγραφέα την κυρία Petrie Harbouri με τίτλο The Brothers Carburi (βλ. Πηγή 3). Το όνομα της συγγραφέως προφανώς συνδέεται με την οικογένεια Χαρμπούρη. 

Μια άλλη παραπομπή (Πηγή 4) μιλά για το βιβλίο και εξηγεί: πρόκειται για σύζυγο απογόνου της οικογένειας, η οποία ζούσε στην Κεφαλλονιά την περίοδο της συγγραφής του βιβλίου. Η οικογένεια Χαρμπούρη ήταν εγγραμμένη στη Χρυσή Βίβλο του νησιού και απ΄ ό,τι φαίνεται ότι διαφύλαξε αρκετό οικογενειακό αρχειακό υλικό (επιστολές των αδερφών Χαρμπούρη κ.λπ.), στο οποίο η συγγραφέας είχε πρόσβαση. Το βιβλίο της είναι μια λογοτεχνική αφήγηση της ζωής των αδερφών Χαρμπούρη, βασισμένη όμως στο οικογενειακό αρχείο.

Διαβάζοντας το βιβλίο στην αγγλική έκδοση μαθαίνουμε ότι τα παιδιά της οικογένειας Χαρμπούρη ήταν δίγλωσσα, όπως άλλωστε όλοι οι Επτανήσιοι αριστοκράτες. Ενώ δεν πολυπήγαιναν στην Εκκλησία είχαν εξοικιωθεί με το λατινικό δόγμα, αλλά η κα Harbouri γράφει ότι σε στιγμές έντασης ("under stress"), τα παιδιά έκαναν το σταυρό τους με τον ορθόδοξο τρόπο. 

Στο πολύ ενδιαφέρον, κατατοπιστικό και καλλιεπές άρθρo του κου Ηλία Τουμασάτου,

(https://web.archive.org/web/20160321100517/http://eliaswords.blogspot.gr/) διαβάζουμε: "...Κρήτη, Πελοπόννησος και, τέλος, Κεφαλλονιά – η πορεία της οικογένειας Χαρμπούρη, πορεία παρόμοια με πολλών άλλων οικογενειών μετά την Άλωση της Πόλης. Στο βενετοκρατούμενο Αργοστόλι των αρχών του 18ου αιώνα, τρία από τα παιδιά του Δημητρίου Χαρμπούρη και της Αικατερίνης Σουμάκη-Λιβιέρη,...". Επαναλαμβάνω όμως ότι ακόμα και αν οι Χαρμπούρηδες ήρθαν στην Κεφαλλονιά από την Κρήτη, αυτό δε σημαίνει αυτόματα ότι η οικογένεια είχε βυζαντική καταγωγή. 

Νομίζω όμως πως το επίθετο της μητέρας δείχνει ελληνικές ρίζες. Δίνοντας μεγάλη σημασία στη μάλλον ορθόδοξη θρησκευτική συνείδηση που εκδήλωναν τα αδέρφια (έστω σε καταστάσεις "stress"), πρέπει είτε να ήταν οικογένεια βυζαντινής προέλευσης, με προβεβλημένη θέση στη βενετοκρατούμενη Κρήτη, είτε να ήταν αρχοντικής καταγωγής βενετσιάνοι άποικοι στην Κρήτη, οι οποίοι σταδιακά εξελληνίστηκαν μέσω επιγαμιών και συγχρωτισμού με την ελληνική κοινωνία.

Από τα λεγόμενα στο βιβλίο για τη θρησκευτική τους συνείδηση και από τη σταθερή θέση που είχε η Κεφαλλονιά στην καρδιά τους (ο Μαρίνος επέστρεψε πίσω στην ιδιαίτερη πατρίδα μετά τις σπουδές στην Ιταλία και ξανά επίσης μετά την τεράστια επαγγελματική και κοινωνική του επιτυχία στη Ρωσία), δεν πρέπει να αμφιβάλλουμε για την ελληνικότητα της οικογένειας Χαρμπούρη κατά την εποχή του άθλου του Μαρίνου. [1]

Αφού αυτό λύθηκε, ας δούμε εν τάχει την πορεία του Μαρίνου ως την Αυλή της Αικατερίνης Β΄ και τη συμμετοχή του στο επίτευγμα της μεταφοράς του μονόλιθου:

Μεγάλωσε στο Αργοστόλι και όταν ενηλικιώθηκε σπούδασε εφαρμοσμένα μαθηματικά στη Μπολόνια (Βονωνία). Επέστρεψε στην Κεφαλλονιά μετά τις σπουδές του αλλά φαίνεται ότι υπέπεσε σε εγκληματικό παράπτωμα (ίσως σκοτώνοντας μιαν ερωμένη του, βλ. ξανά Πηγή 4) και γι' αυτό (αυτο;)εξορίσθηκε. Το 1761 κατατάχθηκε στον Αυστριακό στρατό αλλά σύντομα κατευθύνθηκε στη Ρωσία, ίσως μετά από πρόσκληση του συμπατριώτη του, Κεφαλλονίτη στρατηγού της Αικατερίνης, Πέτρου Μελησσινού. Μπήκε στο Μηχανικό του Ρωσικού Στρατού και ανήλθε ως το βαθμό του Αντισυνταγματάρχη. 

Η ιστορία τού μεγάλου κατορθώματός του ξεκινά όταν η Αικατερίνη, θέλοντας να προβάλλει τον εαυτό της ως συνεχίστρια του έργου και του μεγαλείου του Πέτρου, αποφάσισε να αφιερώσει στον προκάτοχό της ένα μνημειώδες άγαλμα. Με τη μεγαλοσχημοσύνη και τη φιλοδοξία που τη διέκρινε, ζήτησε από τον φίλο της και κορυφαίο του Διαφωτισμού, Ντενί Ντιντερό, να της προτείνει έναν Γάλλο γλύπτη. Αυτός της πρότεινε τον δικό του φίλο Ετιέν Μωρίς Φαλκονέ, τον οποίο παρουσίασε ως τον Γάλλο "νέο Φειδία". Ο Φαλκονέ έκανε ένα ρωμαλέο προσχέδιο με ιδίατερο συμβολισμό: ένας αγέρωχος καβαλάρης Πέτρος, του οποίου το όρθιο στα πίσω πόδια άλογο ποδοπατά ένα φίδι. Παρουσίαζε το δυναμισμό και τη ακατάβλητη βούληση του Πέτρου για πρόοδο, συντρίβοντας την όποια προσπάθεια φθονερής και ύπουλης οπισθοδρόμησης. Η Αικατερίνη ενθουσιάστηκε και πρόθυμα συναίνεσε στην απαίτηση του καλλιτέχνη να ενισχυθεί η επιβλητικότητα του μνημείου τοποθετώντας το πάνω σ' ένα ευμεγέθες πέτρινο βάθρο.

Στην αρχική πρόταση του Φαλκονέ ότι το βάθρο θα μπορούσε να είναι μια σύνθετη κατασκευή από μεγάλους ογκόλιθους, οι οποίοι θα ενώνονταν μεταξύ τους με μεταλλικά συνδετικά στοιχεία, επενέβη ο Μαρίνος. Εκτίμησε ορθά, ότι οποιοδήποτε μεταλλικό στοιχείο τελικά θα σκούριαζε και σε λίγο καιρό το κατασκεύασμα αναγκαστικά θα διαλυόταν. Η ιδέα του Μαρίνου ήταν ν' αναζητηθεί και να στηθεί ένας συμπαγής μονόλιθος, διατηρώντας όμως τις γιγαντιαίες διαστάσεις που επιζητούσε ο "νέος Φειδίας". Η επιλογή αυτή έβαζε άλλου είδους, πολύ μεγαλύτερα τεχνικά εμπόδια και εκτόξευε το κόστος. Εγγυώνταν όμως τη μακροβιότητα της κατασκευής. 

Δεν ξέρουμε πώς βρέθηκε ο Μαρίνος σε τόσο υψηλό συμβουλευτικό κλιμάκιο, αλλά η τελική επιλογή της Αικατερίνης δείχνει ότι υπήρξε πειστικός. Τον εξουσιοδότησε να βρει τον ζητούμενο ογκόλιθο και να τον φέρει στην Αγία Πετρούπολη χωρίς να φειστεί μέσων. Η Αικατερίνη χορήγησε στον Μαρίνο "λευκή επιταγή" και τον περιέβαλλε με το απαιτούμενο κύρος (autorité), ώστε να αποφασίζει κατά βούληση για σχέδια, χρονοδιαγράμματα, υλικά, μηχανήματα, χρήματα και ανθρώπους. [2]

Ο τεράστιος γρανιτένιος βράχος βρέθηκε στην φινλανδική πλευρά του κόλπου της Αγίας Πετρούπολης. Έπρεπε όμως να ξεχωθεί από το βάλτο όπου ήταν μισοβυθισμένος και μετά να μεταφερθεί, με όλες τις δυσκολίες που οφείλονταν στο μέγεθός του, πρώτα από τη στεριά και μετά από τη θάλασσα, ως την πλατεία όπου θα στηνόταν το άγαλμα. Είναι προτιμότερο να δώσω απευθείας την περιγραφή της μεταφοράς του από τη Βικιπέδια (φαίνεται να είναι μετάφραση του αγγλικού λήμματος).

"..Για βάθρο, ένας τεράστιος ογκόλιθος γνωστός ως Βράχος-Κεραυνός (ρωσικά: Гром-Камень) βρέθηκε στη Λάχτα, περίπου 6 χιλιόμετρα από τις όχθες του κόλπου της Φινλανδίας. Ο βράχος πήρε το όνομά από ένα τοπικό θρύλο ότι ένας κεραυνός απέσπασε ένα κομμάτι από το βράχο. Ο Φαλκονέ ήθελε να σμιλεύσει το βράχο σε εκείνο το σημείο, αλλά η Αικατερίνη διέταξε πρώτα να γίνει η μετακίνηση και μετά η σμίλευση. Καθώς ο μισός ήταν θαμμένος στο έδαφος και η περιοχή ήταν βαλτώδης, οι Ρώσοι έπρεπε να αναπτύξουν νέες μεθόδους για να σκάψουν και να μεταφέρουν τον κολοσσιαίο βράχο. Ο Μαρίνος Χαρμπούρης, ένας Έλληνας από την Κεφαλονιά και αντισυνταγματάρχης του Ρωσικού στρατού με σπουδές μηχανικής στη Βιέννη, προσφέρθηκε να αναλάβει το έργο.

Ο Χαρμπούρης είπε στους εργάτες να περιμένουν τον χειμώνα, όταν το έδαφος θα έχει παγώσει, και τότε να σύρουν τον ογκόλιθο πάνω στο παγωμένο έδαφος μέχρι τη θάλασσα, όπου θα τον παραλάμβανε ένα πλοίο για να τον μεταφέρει στην πόλη. Ανέπτυξε ένα μεταλλικό έλκηθρο το οποίο ολίσθαινε πάνω σε μεταλλικές σφαίρες διαμέτρου 13,5 εκατοστών πάνω σε ένα τεχνητό έδαφος, με παρόμοιο τρόπο που δουλεύουν τα ρουλεμάν. Δεδομένου ότι όλο το έργο είχαν αναλάβει αποκλειστικά άνθρωποι, καθώς δε χρησιμοποιήθηκαν ζώα ή μηχανές, ο άθλος καθίσταται ακόμη πιο εντυπωσιακός. 

Περίπου 400 εργάτες χρειάστηκαν εννέα μήνες για να μετακινήσουν το βράχο, κατά τη διάρκεια των οποίων λιθοτόμοι σμίλευαν συνεχώς τον γρανιτένιο μονόλιθο. Η Αικατερίνη επισκεπτόταν περιοδικά το έργο για να το επιτηρήσει. Οι μεγάλοι κύλινδροι γύριζαν από 32 άντρες αλλά ο βράχος κινούταν ελάχιστα. Επιπλέον, το τεχνητό έδαφος είχε μήκος μόλις 100 μέτρα και έπρεπε να αποσυναρμολογείται και να συναρμολογείται συνεχώς. Παρόλα αυτά, οι εργάτες κατάφερναν να μετακινήσουν το βράχο περισσότερο από 150 μέτρα την ημέρα σε επίπεδο έδαφος. Όταν έφτασαν στη θάλασσα, η τεράστια φορτηγίδα κατασκευάστηκε ειδικά για τον βράχο. Το πλοίο υποστηριζόταν σε κάθε πλευρά από δύο μεγάλα πολεμικά πλοία. Μετά από σύντομη διαδρομή, ο βράχος έφτασε στον προορισμό το 1770, μετά από δύο χρόνια εργασιών. Εκδόθηκε ένα μετάλλιο για να εορταστεί η άφιξή του, με την επιγραφή «Κοντά στην Τόλμη».

Σύμφωνα με την φθινοπωρινή έκδοση του περιοδικού La Nature, οι αρχικές διαστάσεις του βράχου ήταν 7 επί 14 επί 9 μέτρα. Με βάση την πυκνότητα του γρανίτη, το αρχικό βάρος του υπολογίστηκε σε περίπου 1.500 τόνους."

Η όποια γραπτή περιγραφή δεν μπορεί να μεταδώσει στον αναγνώστη τις διαστάσεις του τεχνολογικού θριάμβου του Κεφαλλονίτη αρχιμηχανικού. Το Τεχνικό Επιμελητήριο της Ελλάδας, για να τιμήσει τον Χαρμπούρη σε επετειακή Έκθεση, η οποία συνδιοργανώθηκε μαζί με την Εταιρία Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων το 2003, δημιούργησε ένα παραστατικό και πολύ διαφωτιστικό βίντεο, σε αφήγηση του Θ. Π. Τάσιου, για να το παρουσιάσει στην Έκθεση. Μόνον όταν είδα το βίντεο κατάλαβα και εγώ το πραγματικό μέγεθος αυτού του φαραωνικού έργου. Αξίζει να το δει κανείς πριν προχωρήσει παρακάτω: 

Δεν ξέρω τι να πρωτοθαυμάσω ως προς το ιστορικό, πολιτικό και ψυχολογικό πλαίσιο που συνόδευσε το κατόρθωμα: Την υπέρμετρη φιλοδοξία, τη συγκέντρωση ισχύος και την ατσάλινη αποφασιστικότητα που χαρακτηρίζει τον αυταρχισμό; Την αμφιλεγόμενη λειτουργικότητα της διατακτικής μεθόδου; Για να δύναται να επιστρατεύει ανθρώπους και να χρησιμοποιεί υλικά και μέσα χωρίς όριο, χωρίς υπολογισμό ή συναίσθηση κόστους, είτε συλλογικού είτε ατομικού, δεν γίνεται, πρέπει να βασίζεται σε μια είτε ρητή είτε υπόρρητη απειλή βίαιης συμμόρφωσης. Υπάρχει όμως και μια διαφορετική, άυλη και ασυναίσθητη δύναμη, αυτή ενός οράματος ή μιας ιδέας, η οποία λειτουργεί ως εσωτερικό κίνητρο, μοχλεύοντας την τάση -ίσως και την ανάγκη- των ανθρώπων να δραστηριοποιούνται και να συμβάλλουν προς κάτι συλλογικό και μεγαλόπνοο. 

Πώς να μη θαυμάσει κανείς τη συγκέντρωση τόσων πνευματικών, ψυχικών και ηθικών δυνάμεων στη βούληση ενός ατόμου (εδώ του Χαρμπούρη), ώστε μαζί με το συντονισμό εξωτερικών και εσωτερικών κινήτρων, να πραγματοποιεί σε μια ή περισότερες ώρες δημιουργικής κορύφωσης έναν φυσικό, επιστημονικό, τεχνικό ή καλλιτεχνικό άθλο, τέτοιον που που για γενιές ν' αντηχεί τη δόξα του πνεύματος και την ιδιοφυία του δημιουργού; Μήπως δεν είναι αυτά οι συνιστώσες της μεγαλοφυιούς δημιουργίας του Φειδία και του Μικελάντζελο, του Αρχιμήδη και του Νεύτωνα, του Διαγόρα και του Μέσνερ, του Ικτίνου και του Άϊφελ, του Αλέξανδρου και του Μαγγελάνου;

Θα σταθώ λίγο περισσότερο στον Μαρίνο και στα συστατικά στοιχεία της ατομικής του αξίας, όπως διαφαίνονται από την ίδια την επιτυχία του: Η επιστημονική και τεχνική συγκρότηση του, τού επέτρεψαν ν' αντιληφθεί ορθά το αρχικό πρόβλημα. Μπόρεσε μετά να συλλάβει και να προτείνει μια ορθή και καινοτόμο λύση. Είχε την ευγλωττία και τη σύνταξη του λόγου ώστε να αρθρώσει τη λογική του σκέψη σε επιχειρήματα. Είχε την επικοινωνιακή ικανότητα και την πειστικότητα ώστε να διαχειριστεί τα συναισθήματα των ακροατών του, να προσπεράσει τις ενδεχόμενες αντιδράσεις τους και να κερδίσει την επιστοσύνη τους.

Είχε προφανώς ξεχωριστή ευφυία και υψηλές νοητικές ικανότητες. Γιατί η κύρια ιδέα, το όποιο μεγάλο σχήμα εντός του μυαλού, πρέπει να μπορεί να κατατμηθεί σε άπειρες μικρότερες εικόνες, ειδομένες από διαφορετικές γωνίες θέασης, ώστε να φωτιστεί η κάθε αθέατη πλευρά. Το όλον οφείλει να επιμεριστεί σε συστατικά στοιχεία, άγνωστα ίσως κατά τον αρχικό σχεδιασμό. Οι διαφορετικές λήψεις και συλλήψεις πρέπει να διατηρούν τη συνοχή "μέρους" προς "όλον". Μόνον με τη συνθήκη συνοχής η κάθε απρόσμενη ανακάλυψη, η κάθε νέα περιπλοκή μπορούν να εκτιμηθούν, ως προς τη συμβατότητα και τη συναρμογή τους, ως προς το κόστος της εφαρμογής και ως προς την επίπτωσή τους πάνω στον αρχικό σχεδιασμό, οδηγώντας ίσως και σε συνολική αναθεώρηση του αρχικού γενικού σχεδίου. Είναι αδύνατο να διακρίνει κανείς από την αρχή, να μπορεί ν' αριθμεί και να διατάσσει σε σειρά σημασίας και κόστους όλες τις επιμέρους εικόνες, σε κάθε στάδιο του έργου. Συνεπώς, ο ικανός και αποτελεσματικός άνθρωπος οφείλει να είναι σε διαρκή εγρήγορση, να διαθέτει τα ανακλαστικά, την ευελιξία και την ευστροφία του πολυμήχανου ανθρώπου ώστε να δίνει συνεχώς νέες λύσεις σε κάθε νέα πρόκληση.

Εκτός από την πολυμέρεια του νου, ο ιδιοφυής άνθρωπος πρέπει να διαθέτει και τα ηθικά συστατικά της επιτυχίας: την ενστικτώδη τόλμη, ώστε να χάρασσει νέο δρόμο στην αδιάβατη περιοχή, αλλά και ακατάβλητο σθένος, ώστε να μην κάμπτεται από την προσωρινή αποτυχία, από τα απρόσμενα εξωγενή εμπόδια και τις απρογραμμάτιστες δυσκολίες. Οφείλει να διατηρεί διαρκώς το κορυφαίο εσωτερικό κίνητρό του: το όραμα και την πίστη στην επιτυχία. Να διαθέτει επιμονή και υπομονή σε τέτοιο βαθμό που να πείθει με την ηθική του δύναμη, να παραδειγματίζει με την αντοχή του [3].

Απαιτούνται επίσης διαπροσωπικές και επικοινωνιακές ικανότητες, αυτές που συνιστούν τη συναισθηματική μας νοημοσύνη. Τότε μπορεί μόνο κανείς να νιώθει και να ερμηνεύει ορθά τη συμπαράσταση ή την αντίσταση, τη βούληση και τα υπόρρητα εσωτερικά κίνητρα, τόσο των συνεργατών όσο και των αντιπάλων. Χρειάζεται να εκφράζεται σε τόπο και σε χρόνο κατάλληλο, με λόγο που να γίνεται εύκολα αντιληπτός όταν απευθύνεται στο λογικό του συνομιλητή και μαζί άμεσα αισθητός όταν απευθύνεται στην ψυχή του. Έτσι ενισχύει τη συμπόρευση των υποστηρικτών μαζί του, καταφέρνοντας είτε να υπερισχύει των αντιπάλων του με μια σύγκρουση ισχύος, είτε να παρακάμπτει την αντίδρασή τους, αποφεύγοντας έξυπνα το κόστος μιας ανώφελης διαμάχης, είτε, φτάνοντας στο ανώτατο στάδιο πειθούς και ευφυίας, να μεταστρέψει τους αντιπάλους του σε υποστηρικτές του.

Βλέποντας το καταπληκτικό επίτευγμα του Μαρίνου Χαρμπούρη, δεν μπορώ να μη σκεφτώ ότι κατά τη μέγιστη για κείνον δημιουργική του στιγμή, κατάφερε ως άτομο να συγκέντρωσει με αξιοθαύμαστο τρόπο τις περισσότερες ή όλες τις ανωτέρω πνευματικές και ηθικές συνιστώσες της επιτυχίας. Ο Χαρμπούρης είναι μια δόξα του ατόμου, είναι όμως και άξιος της οικογένειας που τον ανάθρεψε όσο και της Πατρίδας που τον ενέπνευσε με τον πολιτισμό και με το ηθικό της σθένος.

Πέρα από την ανάλυση της αξίας της ατομικής δημιουργικότητας, οφείλουμε να αποδώσουμε και τιμή σ' όλους τους εκατοντάδες ή χιλιάδες, άγνωστους για την καταγεγραμμένη ιστορία συντελεστές της προσπάθειας. Είναι οι εργάτες, οι τεχνίτες, οι οικοδόμοι, οι υλοτόμοι, οι ναύτες και οι βοηθητικοί κάθε είδους, όλοι όσοι συνέβαλλαν με τους μύες και με το θεληματικό τους πνεύμα, στο μέτρο του ο καθένας, ώστε να ξεπεραστεί κάθε δυσκολία. Εκτέλεσαν με αποτελεσματικότητα τον κάθε σχεδιασμό, την όποια επιθυμία και την κάθε εντολή του αρχιτέκτονα. Στο τέλος, είναι το δικό τους σθένος και η δική τους ηρωική αντοχή ο βασικός πόρος που αναλώθηκε γι' αυτό το μεγαλόπνοο ιστορικό έργο.

Η μεταφορά του Βράχου-Κεραυνού παραμένει, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, το κορυφαίο επίτευγμα μεταφοράς ενός μονόλιθου. Δείτε χαρακτηριστικά στο σύνδεσμο List of largest monoliths - Wikipedia, τον κατάλογο με τους μεγαλύτερους μονόλιθους που έχουν κοπεί και μετακινηθεί από την αρχική τους θέση, αλλά και όσους, μεγαλύτερους ακόμα, δεν έχουν μετακινηθεί από το λατομείο.

Μεγάλο κατόρθωμα η μεταφορά του Βράχου-Κερεαυνού στη νέα πρωτεύουσα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας που τη στόλισε με ακόμα ένα υπέροχο τοπόσημο. Οι Ρώσοι, ως περήφανος λαός, δίκαια υπερηφανεύονται για την πολεοδομία, την αρχιτεκτονική, για τον μουσειακό πλούτο και για τη συνολική αρχοντιά της Αγίας Πετρούπολης. Καμαρώνουν επίσης για τη μεγαλοσύνη των απολυταρχικών τους ηγεμόνων, του Πέτρου και της Αικατερίνης (γι' αυτό προσθέτουν το "Μέγας" και το "Μεγάλη" αντίστοιχα στ' όνομά τους). Υπερηφανεύονται ξεχωριστά και για τον μεγάλο τους εθνικό ποιητή, τον Αλεξάντρ Πούσκιν, ο οποίος εμπνεύστηκε το επιδραστικό του ποίημα "Χάλκινος Καβαλάρης" από το άγαλμα του Πέτρου. Το ποίημα διαδόθηκε μετά το θανατό του σε όλη τη Ρωσία, διαβάστηκε και αγαπήθηκε σε τέτοιο βαθμό, ώστε το ίδιο το μνημείο να μετονομαστεί έκτοτε στη λαϊκή γλώσσα και να' ναι μέχρι σήμερα γνωστό με το ίδιο όνομα: o "Χάλκινος Καβαλάρης".

Καμαρώνουν οι Ρώσοι για την επίζηλη πρωτιά που κρατά ο Βράχος-Κεραυνός. Μα πιο σωστά, είναι πρωτιά της επιχείρησης μεταφοράς του. Δείχνουν όμως εδώ και μικροψυχία οι Ρώσοι, τουλάχιστον όσοι έγραψαν το λήμμα της ρωσικής Википедия [Πηγή 11] και όσοι κατόπιν το συμπλήρωσαν ελλειπώς. Μικροψυχία είναι ότι πουθενά στο λήμμα δεν αναφέρεται ο ιθύνων νους τού άθλου της μεταφοράς του γίγαντα βράχου. Μόνον για τον -Ρώσο- κατασκευαστή της ειδικής φορτηγίδας γράφουν, κάποιον Γκριγκόρι Καρτσέμπνικοβ (Григорий Корчебников). Αν έχετε δει το βίντεο του ΤΕΕ, τότε καταλαβαίνετε πόσο άσχετος και κατώτερος του έργου στάθηκε αυτός ο ναυπηγός, πόσο κατατροφικός ήταν ο σχεδιασμός του και πώς με ευφυή τρόπο ο Μαρίνος Χαρμπούρης έσωσε τη μεταφορά του βράχου και το έργο συνολικά, αναλαμβάνοντας αυτός -ευτυχώς- να διορθώσει τα σφάλματα του Ρώσου ναυπηγού.

Δεν κάνουμε διαγωνισμό εθνοκεντρισμού εδώ, αλλά σε ένα τέτοιο πολυσύχναστο εγκυκλοπαιδικό λήμμα πρέπει να καταγράφονται δικαίως (κατ' αναλογία) οι συνεισφορές όλων των συντελεστών του έργου και ν' αποδίδονται τα εύσημα εκεί όπου πραγματικά ανήκουν. 

Κλείνω με μια ερώτηση φιλοσοφικού χαρακτήρα: Για ποιον λόγο ξεκίνησε αυτή η φοβερή προσπάθεια ανεύρεσης και μεταφοράς ενός γιγαντιαίου μονόλιθου; Για ποιον σκοπό ξοδεύτηκαν τόσες δυνάμεις ανθρώπων, τόσα χρήματα και τόσα υλικά; Γιατί ένα άγαλμα έπρεπε να στηθεί πάνω σε τέτοιον μεγάλιθο και όχι σε μια άλλη, το ίδιο ευμεγέθη αλλά όμως σύνθετη κτιριακή κατασκευή, πολύ οικονομικότερη, ίσως και ομορφότερη;

Απάντηση: Είναι η τάση των μεγαλοσχήμονων και υπερφιλόδοξων ανθρώπων να επιδιώκουν το μέγεθος, σχεδιάζοντας σε κλίμακα μνημειακή. Η εμμονή τους είναι να ξεπεράσουν τα προηγούμενα μεγέθη, κατακτώντας, αν είναι δυνατό, μια νέα, μοναδική και κυρίως δική τους περίβλεπτη θέση. Θέλουν ν' αφήσουν το ξεχωριστό επώνυμό τους αποτύπωμα στη μνήμη των ανθρώπων, συγκαιρινών και κατοπινών. Σ' 'ενα βαθύτερο ψυχαναλυτικό επίπεδο, επιδιώκουν να επιβραδύνουν την αναπόφευκτη φθορά της δικής τους ύπαρξης. 

Ας κατατάξει λοιπόν η φιλοσοφία την έμφυτη αυτή τάση του ανθρώπου σε ένα οποιοδήποτε σημείο του φάσματος, κάπου μεταξύ του κενόδοξου εγωϊσμού από τη μία και της προδευτικής υψηλοφροσύνης από την άλλη.

Σημειώσεις: 

[1]: Ανάλογο παράδειγμα είναι η οικογένεια του Ιωάννη Καποδίστρια, με απώτερη καταγωγή εκ πατρός από την Ίστρια της Αδριατικής και εκ μητρός από την Κύπρο. Μέσα σε δύο αιώνες η οικογένεια είχε πλήρως ελληνοποιηθεί. Ο Ιωάννης Καποδίστριας ήταν ένας βαθύτατα θρησκευόμενος ορθόδοξος Έλληνας, ως το μεδούλι.

[2]: Πρόκειται για την αυταρχικού χαρακτήρα, "κατά διαταγήν" διαχείριση ενός έργου (command management system): όλη η εξουσία είναι συγκεντρωμένη σε ένα πρόσωπο, το οποίο εκχωρεί κατά περίπτωση (και εν καιρώ αποσύρει) ένα μέρος της δικής του προσωπικής εξουσίας, με σκοπό την επιτέλεση κάποιου συγκεριμένου έργου. Μ' αυτόν τον δεσποτικό τρόπο, χωρίς τις χρονοτριβές των συ-σκέψεων και των συν-αποφάσεων, τα έκτακτα και ύψιστης σημασίας έργα ολοκληρώνονται ταχύτερα. Αλλά δε γίνονται με τον ορθότερο τρόπο, καθώς λείπει η σοφία της συλλογικότητας και της ανατροφοδότησης.

[3]: Γνωρίζουμε όλοι το περισταστικό με τον Αλέξανδρο στη Γεδρωσία έρημο: όταν οι στρατιώτες του κατάφεραν να μαζέψουν ένα κύπελλο νερό και το πρόσφεραν στον στρατηλάτη τους για να ξεδιψάσει, αυτός το έχυσε μπροστά σε όλους, ώστε να δείξει ότι συμμερίζεται μαζί τους κάθε κακουχία.

Πηγές: 

1. Μαρίνος Χαρβούρης. Ο Μηχανικός της Μεγάλης Αικατερίνης

2. Το τεχνικό θαύμα του Χαρμπούρη - ΤΟ ΒΗΜΑ

3. Τhe Brothers Carburi - Petrie Harbouri - Βιβλία Google (σελ. 8)

4. https://web.archive.org/web/20160321100517/http://eliaswords.blogspot.gr/

5. CARBURI, Marino - Enciclopedia - Treccani

6. Μια έκθεση ... 2.000 τόνων | ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ | ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ

7. Cefaloniotto - ΤΟ ΒΗΜΑ

8. Ο βράχος του Χαρμπούρη

9. Χάλκινος Καβαλάρης - Βικιπαίδεια

10. Bronze Horseman - Wikipedia

11. Медный всадник — Википедия